Ólafur Arnarson
Laugardagur 1. október 2022
05.00 GMT

Fjármálaráðherrann tilkynnti markmið um 2,5 prósenta hagvöxt í Bretlandi og ætlunin er að ná því með því sem á íslensku má kalla framboðshagfræði (e. supply-side economics) og felst í stórum dráttum í því að auka eftirspurn í hagkerfinu, draga úr kostnaði og hvetja þannig til aukinnar framleiðslu.

Fjárfesting í atvinnulífinu í Bretlandi er sú lægsta meðal sjö stærstu iðnríkja heims, 10 prósent á meðan meðaltalið hjá G7 er 14 prósent. Lítil fjárfesting í atvinnulífinu er að mati ríkisstjórnarinnar ástæðan fyrir allt að helmingi þess bils sem er á milli framleiðni í Bretlandi annars vegar og Þýskalandi og Frakklandi hins vegar.

Kwarteng tilkynnti að hann myndi falla frá skattahækkunum sem Rishi Sunak, fyrrverandi fjármálaráðherra í ríkisstjórn Boris Johnson, hafði boðað.

Misjöfn viðbrögð

Óhætt er að segja að þessar tillögur hafi fengið misjöfn viðbrögð. Þetta er harðasta frjálshyggjustefna sem sést hefur í Bretlandi frá því að járnfrúin, Margaret Thatcher, var við völd fyrir þremur til fjórum áratugum.

Ýmsir hafa fagnað þessari stefnu. Allister Heath, ritstjóri Daily Tele­graph, sem er mjög hliðhollt Íhaldsflokknum, segir: „Þetta er besta fjármálaáætlun sem breskur fjármálaráðherra hefur kynnt. Skattalækkanirnar eru svo miklar og djarfar, framsetningin svo einstök að ég þurfti að klípa sjálfan mig til að fullvissa mig um að mig væri ekki að dreyma.“

Mark Littlewood, forstöðumaður The Institute for Economic Affairs, segir: „Þetta er ekki brauðmolaáætlun heldur vaxtaráætlun. Það er endurnærandi að heyra fjármálaráðherra tala af ástríðu um mikilvægi hagvaxtar.“

Efnahagspakki Kwasi Kwarteng hefur þegar orðið til þess að Englandsbanki varð að grípa til neyðaraðgerða til að afstýra falli lífeyrissjóða.
Mynd/EPA

Bretland þriðja heims ríki

Ekki eru þó allir svona hrifnir.

Martin Wolf, hinn virti viðskiptaritstjóri Financial Times:

„Þetta mun ekkert gera til að efla hagvöxt í nánustu framtíð en getur haft í för með sér alvarlega kerfis­áhættu fyrir allt hagkerfið. Það er hneyksli að ekki skuli hafa verið leitað eftir mati á áhrifum aðgerðanna hjá þeirri deild fjármálaráðuneytisins sem ber ábyrgð á ábyrgum fjárlögum. Verið getur að þessari ríkisstjórn sé nákvæmlega sama um það hve erfiður raunveruleikinn er. En raunveruleikinn verður venjulega ofan á að lokum.“

Larry Summers, fyrrverandi fjármálaráðherra Bandaríkjanna:

„Ég held að Bretlands verði minnst fyrir að hafa rekið verstu ríkisfjármálastefnu nokkurs af stærri ríkjum heimsins í háa herrans tíð … mér þykir leitt að segja það en ég held að Bretland sé á vissan hátt að hegða sér eins og nýmarkaðsríki sem er staðráðið í að breyta sér í þriðja heims ríki.“

Gus O’Donnell, fyrrverandi ritari ríkisstjórnarinnar (cabinet secretary – æðsti embættismaður stjórnkerfisins):

„Ég hef aldrei séð svona umfangsmikinn örvunarpakka. Þegar Englandsbanki er að hækka vexti er eins og verið sé að keyra hagkerfið með handbremsuna á og bensínið í botni. Ekki ákjósanlegt.“

Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur gagnrýnt aðgerðirnar og sagt þær stofna ríkisfjármálum Bretlands í voða og skapa alvarlega kerfis­áhættu.

Markaðir hafa brugðist ókvæða við efnahagsáætlun ríkisstjórnar Liz Truss. Breska pundið féll eins og blýklumpur. Breskir verðbréfamarkaðir lækkuðu mjög og bresk ríkisskuldabréf (Gilt) féllu í verði, raunar svo mjög að Englandsbanki varð að grípa inn í með neyðaraðgerðum og tilkynna stórfelld kaup á ríkisskuldabréfum til að halda uppi verði þeirra.

Tilefni kaupanna var að breskir lífeyrissjóðir eru stórir fjárfestar í ríkisskuldabréfum og mikil lækkun þeirra varð til þess að áhlaup var hafið á sjóðina og margir stærstu sjóðir Bretlands hefðu getað fallið án inngripa Englandsbanka.

Englandsbanki mun nú kaupa ríkisskuldabréf fyrir 65 milljarða punda (10.300 milljarða króna) á næstu dögum til að tryggja lausafjárstöðu lífeyrissjóða. Þetta er ekkert annað en seðlaprentun sem vinnur gegn vaxtahækkunarferli sem hafið er.

Því má segja að spár um alvarlega kerfisáhættu vegna efnahagsaðgerða hinnar nýju ríkisstjórnar hafði þegar raungerst og hlýtur það að vera einhvers konar heimsmet að koma ríkisfjármálum og efnahag Bretlands nánast á hliðina á nokkrum dögum, en það er nákvæmlega það sem Liz Truss og ríkisstjórn hennar hefur tekist að gera.

Stystu hveitibrauðsdagarnir

Átrúnaðargoð Liz Truss er Margaret Thatcher, sem komst til valda 1979 þegar Bretland var á vonarvöl – „sjúki maðurinn“ í Evrópu. Thatcher greip til aðgerða sem endurreistu efnahag Bretlands, en alls ekki sársaukalaust. Raunar urðu ýmsir þjóðfélagshópar illa fyrir barðinu á umbótum Thatcher og mörg þau sár eru enn ógróin.

Ekkert slíkt ástand er til staðar í Bretlandi nú – hvað sem verður fái Liz Truss að keyra efnahagsstefnu sína óáreitt í nokkur ár. Hugmyndafræði og aðferðir Thatcher eru ekki einungis gagnslausar nú heldur virðast beinlínis stórhættulegar.

Hvað sem öllu líður virðist Liz Truss hafa fengið stystu hveitibrauðsdaga nokkurs forsætisráðherra í sögu Bretlands. Þeir eru liðnir.

Hvað er það sem veldur því að Íhaldsflokkurinn tekur þá gífurlegu áhættu sem felst í því að setja fram fjármálaáætlun sem ógnar grunnstoðum fjármálastöðugleika í Bretlandi?

Paul Mortimer-Lee, virtur hagfræðingur sem gegnt hefur ábyrgðarstöðum meðal annars hjá Englandsbanka og Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, er ekki í minnsta vafa um skýringuna. Hann segir að til að ná tökum á ríkisfjármálunum verði að draga úr viðskiptahalla og fjárlagahalla. Hið fyrra kallar á lægra gengi pundsins og hið síðara á skattahækkanir og/eða samdrátt útgjalda.

Staðan sé hins vegar sú að nú stefni í að Íhaldsflokkurinn tapi næstu þingkosningum. Skattahækkanir muni ekki breyta þeirri stöðu. Hann telur því að skattar verði lækkaðir og útgjöld skorin niður í ýmsum málaflokkum.

Snúa baki við ríkisstjórninni

Enn sem komið er sést lítið til niðurskurðar á útgjöldum. Íhaldsflokkurinn ætlar að taka lán til að lækka skatta, aðallega hjá þeim efnameiri og tekjuhærri, auk þess sem slegið verður lán fyrir orkupakkanum sem kostar 60 milljarða í vetur.

Paul Mortimer-Lee, Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, Larry Summers og fleiri telja fulla ástæðu til að hafa áhyggjur af þeirri kerfisáhættu sem þetta kallar yfir Bretland og getur hæglega smitast til annarra landa.

Ekki virðist efnahagspakkinn hafa bætt útlitið fyrir Íhaldsmenn í næstu kosningum, ekki enn sem komið er hið minnsta. Í gær sýndu skoðanakannanir að Verkamannaflokkurinn hefur að jafnaði næstum 25 prósenta forskot á Íhaldsflokkinn og myndi því taka við stjórnartaumunum ef kosið væri nú.

Athugasemdir