Björn Þorfinnsson
Laugardagur 2. maí 2020
06.00 GMT

Það má alveg segja að ég sé kominn heim. Það er margt breytt en einnig margt sem er eins. Það er gæfa fyrirtækisins að því hefur haldist vel á starfsfólki og því tóku mörg kunnugleg andlit á móti mér,“ segir Þorsteinn Víglundsson sem tekið hefur við stjórnartaumum BM Vallár á nýjan leik. Þorsteinn hefur tekið við starfi forstjóra Hornsteins, eignarhaldsfélags utan um BM Vallá, Sementsverksmiðjuna og Björgun.

„Ég þarf því að setjast á skólabekk varðandi einhverjar hliðar starfsins en grunnrekstur BM Vallár þekki ég vel,“ segir Þorsteinn.

Víglundur Þorsteinsson, faðir Þorsteins, varði nánast allri starfs­ævi sinni í rekstur og uppbygg­ingu fyrirtækisins. Hann var lögfræð­ingur að mennt en byrjaði að vinna hjá fyrirtækinu á sumrin. Stuttu eftir útskrift hans úr lagadeild féll Benedikt Magnússon, stofnandi BM Vallár, frá og þá var Víglundur fenginn til að að stýra fyrirtækinu. Þar fann hann sína fjöl, eða öllu held­ur steypuklump, og byggði upp gríðarlega öflugt fyrirtæki.
Í einfaldaðri atburðarás keypti Víglundur fjölskyldu Benedikts síðan út úr fyrirtækinu í skrefum og var það að mestu í hans eigu þegar efnahagshrunið gekk yfir.Sterkar taugar til fyrirtækisins


Rekstur BM Vallár var líf og yndi Víglundar og því ber Þorsteinn sterk­ar taugar til fyrirtækisins. Þrátt fyrir það var ekki bara rætt um steypu innan veggja heimilisins.

„Pabbi hafði þann mikilvæga hæfi­leika að koma ekki með vinn­una heim. Það var því ekki fyrr en ég sjálfur var svo lánsamur að byrja að vinna þar á sumrin að ég kynnist fyrirtækinu vel. Þar lærði ég að vinna, meðal annars við störf á lager, hellu­steypu og vikurútskipun.“

Þorsteinn segist þó hafa verið ákveðinn í að feta ekki í fótspor föður síns. Hann menntaði sig í stjórnmála­fræði og ætlaði sér að verða blaða­mað­ur. „Ég var ákveðinn í að skrifa um stjórnmál og sótti um blaða­mannsstarf á Morgun­blað­inu. Þá var aðeins laust starf í viðskipta­fréttahluta blaðsins og því varð niðurstaðan sú að ég fór að skrifa um viðskipti.“

Hann segir að blaðamannsstarfið hafi átt vel við sig og greinilega gerði hann eitthvað rétt því þremur árum síðar fékk hann tilboð um starf hjá Kaupþingi og starfaði þar í fjögur ár. Þá óskaði faðir hans eftir því að hann tæki þátt í uppbyggingu BM Vallár með sér.

„Þó að ég hafi ætlað að fara aðra leið þá var það ekki erfið ákvörðun að snúa aftur til BM Vallár. Það voru spennandi tímar fram undan og ég hafði áhuga á að taka þátt í þeim,“ segir Þorsteinn.

Sársaukafullir tímar


Hann segist hafa kunnað því vel að vinna náið með föður sínum. „Við vorum mjög ólíkir karakterar og það varð örugglega til þess að við unnum vel saman. Pabbi var mjög ákveðinn og fylginn sér. Hann kom sér beint að efninu og var mjög hreinskiptinn. Við gátum tekist á því hann var með mikið skap og til þess að ná sínu fram þá þurfti maður að nota lagni og þolinmæði en einnig að vera fastur fyrir.“

Undir hrjúfu yfirborði föður hans var þó maður með stórt hjarta. „Honum þótti afskaplega vænt um starfsfólk sitt og vildi allt fyrir það gera. Þegar ég horfi til baka þá þyk­ir mér afar vænt um þennan tíma. Maður kynnist föður sínum með allt öðruvísi hætti að eyða vinnu­deg­inum með honum og ég tel mig hafa verið heppinn að upplifa það,“ segir Þorsteinn.

Þegar Þorsteinn gekk til liðs við BM Vallá árið 2002 var atvinnulífið að jafna sig á niðursveiflunni í kjöl­far internetbólunnar sem sprakk með látum. Á næstu árum tóku við ótrúlegir uppgangstímar sem Þor­steinn segir að hafi verið afar lærdómsríkir.

þorsteinn-víglundsson-bm--4.jpg

Þorsteini þykir afar vænt um þann tíma sem hann starfaði með föður sínum, Víglundi, hjá BM Vallá

Tók gjaldþrotinu illa


„Þegar ég byrja eru starfsmenn fyrirtækisins um 100 talsins en nokkrum árum síðar voru þeir orðnir 500 talsins þegar mest lét.“ Þegar hrunið reið yfir tóku við erfiðir tímar við að reyna að bjarga fyrirtækinu. „Það voru mjög sárs­auka­fullir tímar. Við þurftum að fækka starfsfólki verulega og end­ur­skipuleggja fyrirtækið. Grunn­rekst­urinn var góður en eins og raunin varð um mörg fyrirtæki á þessum tíma þá var fyrirtækið of skuldsett og þá sérstaklega í erlendri mynt.“

Hann segir að rekstrarlegri endurskipulagningu hafi verið lokið en aðeins náðist samkomulag við hluta kröfuhafa. Arion banki hafi ekki viljað fallast á áætlanirnar og því hafi ekki verið hægt að forða fyrirtækinu frá gjaldþroti.

Víglundur tók þessari niðurstöðu illa og var harðorður í fjölmiðlum í gegnum árin. Hann fullyrti að til hefði verið dauðalisti yfir fyrirtæki sem stjórnvöld vildu ekki sjá aftur í höndum fyrri eigenda sinna og barðist í málinu til hinsta dags.

„Þessi niðurstaða var mikið áfall fyrir pabba. Hann hafði eytt allri starfsævi sinni í uppbyggingu fyrirtækisins og eðlilega voru tilfinningarnar miklar. Hann var með mikla og sterka réttlætiskennd og því skildi ég vel baráttu hans.“

Þorsteinn telur engan vafa á að eigendur BM Vallá hafi verið órétti beittir. „Út frá þeim viðmiðum og regl­um sem menn höfðu sett sér þá var mjög sérkennilegt hvernig gengið var fram af hálfu bankans á þeim tíma. En ég tók sjálfur þá ákvörð­un að dvelja ekki við þetta heldur halda áfram veginn.“

Að hans mati voru þó mörg mis­tök gerð í uppgjöri hrunsins sem ekki megi endurtaka nú þegar svipuð staða er uppi vegna kóróna­veiru­faraldursins.

„Í efnahagshruninu stóðum við frammi fyrir fordæmalausri stöðu. Samdrátturinn var mun meiri en nokkurn gat órað fyrir. Mönn­um var talin trú um að staða bankakerfisins væri önnur og traustari en hún reyndist vera, ekki síst stjórnmálamönnum. Það var óhugsandi þá að þessi stóra stoð í hagkerfinu, bankarnir, gæti horfið að stórum hluta,“ segir Þorsteinn.

Skyndilega hafi rekstur fyrirtækja verið kominn í uppnám sem var ekki vegna ákvarðana stjórnenda heldur vegna atburða sem fólk bar ekki ábyrgð á og gat ekki brugðist við. „Þetta er sambærilegt við það sem er að gerast í dag. Það er vissulega rétt að ekki verður hægt að bjarga öll­um fyrirtækjum en það má ekki fella þau og svipta fólk ævistarfinu af léttúð. Það er gríðarlega mikil­vægt verkefni fyrir stjórnvöld að varð­veita þekkingu og innviði inn­an fyrirtækjanna ti þess að við verð­um fljótari að endurbyggja ferða­þjónustuna þegar allt opnast á nýjan leik.“

Þá hafi þessi reynsla sannfært hann í þeirri trú að koma þurfi bönd­um á sveiflurnar sem einkenni íslenskt efnahagslíf. „Íslendingar búa við sveiflukenndasta hagkerfi heims og það gerir allan rekstur mjög erfiðan. Við verðum að koma bönd­um á þessar sveiflur því of mik­il verðmæti tapast.“ Hann bendir á að íslenskur byggingariðnaður sé með lægri framlegð heldur en iðn­að­urinn á Norðurlöndunum og ein skýring á því sé sú að menn veigri sér við stórum fjárfestingum í virðisaukandi tækni.

„Það er mjög erfitt að gera áætl­an­ir þegar þú veist ekki hvort þú verðir á hálfum afköstum eða fjórföldum á næsta ári.“

Hann undrist stundum þegar stjórn­málamenn hreyki sér af því hvað íslenskt efnahagslíf sé sveigjan­legt. „Gleymum því ekki að það er styrkleiki sem er tilkominn af nauðsyn. Sveigjanleikinn gerir okk­ur kleift að lifa sveiflurnar af en það væri miklu æskilegra að hér væri stöðugleiki með lægra vaxtastigi og gengissveiflum.“

Allt of popúlísk umræða


Frá BM Vallá lá leið Þorsteins til Samáls, samtaka fyrirtækja í áliðnaði, sem stofnuð voru árið 2010.

„Það var afar áhugavert að fá að byggja upp þau samtök frá grunni. Einnig að fá innsýn í rekstur stórra alþjóðlegra fyrirtækja, sér­stak­lega hvernig þau leggja áherslu á umhverfismál, öryggi og heilsu starfsmanna. Þau mál voru í mun fastari skorðum en við átt­um að venjast hér. Um árabil viðgekkst ákveðið umburðarlyndi fyrir slysum hérlendis, að það væri eitthvað sem erfitt væri að koma í veg fyrir. Sem betur hefur mikið vatn runnið til sjávar í þeim efnum hérlendis og ég sé þess strax merki í daglegum rekstri BM Vallár að þróunin hefur verið mikil undanfarin ár.“

Þorsteinn starfaði í þrjú ár hjá Samáli en þá tók hann við framkvæmdastjórastöðu Samtaka atvinnulífsins. Hann segir að sú reynsla hafi verið afar lærdómsrík. „Ég hef almennt verið svo farsæll að vinna bara með skemmtilegu og hæfileikaríku fólki. Það átti sérstaklega við innan SA sem hefur á að skipa afar öflugu fólki.“

Það sem upp úr stóð frá þessum árum var SALEK-samkomulagið svokallaða.

„SALEK-samkomulagið spratt upp úr þeirri reynslu sem varð af hruninu. Við áttum afar ánægjulegt og skemmtilegt samstarf við forystu verkalýðshreyfingarinnar á þeim tíma. Þarna skapaðist aukin samstaða á vinnumarkaði um að breyta umgjörð íslenskrar vinnuhreyfingar,“ segir Þorsteinn.

Hann hafi verið bjartsýnn á að frekari umbætur myndu eiga sér stað en raunin hafi orðið önnur. SALEK varð eins konar skammaryrði innan íslenskrar verkalýðshreyfingar og þeir sem stóðu að samkomulaginu voru felldir í kosningum eða gáfu ekki kost á sér áfram. Þróunin síðan hefur verið dapurleg.

„Vinnumarkaðurinn er allt of mikil rót vandans í efnahagslífinu. Þegar þjóðarsáttin var gerð náðum við loks tökum á óðaverðbólgunni en við höfum aldrei náð að stíga alla leið í umbótunum. Hlutverk aðila vinnumarkaðarins er gríðarlega mikilvægt. Það er vel viðurkennt á Norðurlöndunum en hér er litið fram hjá því og umræðan einkennist af innihaldslausum upphrópunum og ábyrgðinni er varpað á aðra hópa. Umræðan er allt of popúlísk,“ segir Þorsteinn.

þorsteinn-víglundsson-bm--7.jpg

Að mati Þorsteins er vinnumarkaðurinn alltof mikil rót vandans í efnahagslífinu

Óskilvirkasti vinnustaðurinn

Þorsteinn segist alltaf hafa haft mikinn áhuga á pólitík en hafa þó ekki stefnt sérstaklega á þann vettvang.

„Ég er frjálslyndur hægrimaður, jafnvel frjálslyndur hægrikrati. Ég trúi því að hagkerfið sé drifið áfram af öflugu atvinnulífi og því þurfi að skapa góða umgjörð. Það hvílir líka mikil ábyrgð á velferðarkerfinu til þess að það sé góð sátt í efnahags­lífinu og landinu almennt.“

Þegar Viðreisn var komið á fót var skyndilega kominn stjórnmála­flokkur sem hugnaðist Þorsteini og eftir vandlega íhugun ákvað hann að gefa kost á sér til Alþingis. Skömmu síðar var hann orðinn félags- og jafnréttismálaráðherra eftir að Viðreisn myndaði meiri­hluta með Sjálfstæðisflokki og Bjartri framtíð.

„Ég hafði mjög gaman af ráð­herra­embættinu en sá tími var auðvitað allt of stuttur. Ég var með langan lista af verkefnum innan ráðuneytisins sem ég hefði viljað ljúka.“

Munurinn á stjórnunarstarfinu og því í ráðuneytinu hafi ekki verið mikill. „Ég var oft spurður að þessu en ég fann engan mun. Stjórnun snýst um fólk og mannleg samskipti. Þú þarft að sannfæra fólk um að breytingarnar sem þú leggur til séu skynsamlegar og fá það til að vinna með þér.“

Eins og frægt varð sprakk ríkisstjórnarsamstarfið í loft upp eftir aðeins átta mánuði. Eftir næstu kosningar þurfti Viðreisn að sætta sig við að vera í minnihluta.
Að mestu leyti kunni Þorsteinn vel við sig á þingi. „Það er ofboðs­lega skemmtilegt að upplifa þenn­an vinnustað og þarna kynnt­ist ég mörgu góðu fólki. Ekki síst starfsfólki Alþingis sem er hetj­urnar á bak við tjöldin og heldur starfseminni gangandi.“

Margt megi þó betur fara. „Alþingi er sennilega óskilvirk­asti vinnustaður sem ég hef unnið á. Ég tek það þó fram að skilvirkni er ekkert endilega sá mælikvarði á gæðin sem við notum fyrst, en það er engu að síður margt sem mætti bæta,“ segir Þorsteinn.


Leiddist átakamenningin mikið

Hann nefnir sérstaklega þessa rótgrónu átakamenningu sem hann segir að sér hafi leiðst óskaplega.

„Okkur hefur ekki tekist að efla traustið til þingsins frá efnahagshruni og ég tel þessa menningu hluta af ástæðunni. Reyndir þingmenn sögðu mér að orðræðan eftir hrun hefði orðið mun harðari og það hefur ekki gert Alþingi neinn greiða. Sú fullyrðing væri áhugavert rannsóknarefni,“ segir Þorsteinn.

Auk átakanna er það skortur á samvinnu og samstarfi sem er Akki­lesarhæll þingsins.

„Að einhverju leyti eru átök óhjá­­kvæmileg í pólitík og flokkar að­greina sig að einhverju leyti í gegnum þessi átök. En að mínu mati er þessi kúltúr of yfirgnæfandi og of mikið af orku þingsins fer í þau. Andrúmsloftið þarf að vera heilbrigðara. Minna um upp­hróp­anir og meiri samvinnu og umræður á málefnalegum grundvelli.“

Hann segir að meirihlutinn hverju sinni ráði andrúmsloftinu innan veggja þingsins. „Ef sá meiri­hluti hleypir minnihlutanum seint og illa að málum og hefur lítið sam­starf um útfærslu þá kallar það á meiri átök en ella.“

Sá háttur hefur verið viðhafður á yfirstandandi þingi og afleiðingin er sú að mati Þorsteins að þingið er verklítið um miðbik haust- og vor­þings. „Þá er umræðunni haldið uppi af þingmannamálum sem fást síðan ekki unnin innan nefndanna og eru ekki kláruð. Það er bagalegt því það koma fjölmörg góð mál frá þingmönnum og mikilvægt að þau séu vel unnin í gegnum nefndir, rétt eins og stjórnarfrumvörp. Í raun er þetta kjánaleg sóun á tíma og því afli sem býr innan þingsins. Það er farsælast ef hér væri starfandi þing sem er virkt í vinnslu og mótun mála frá ríkisstjórn.“

Á yfirstandandi þingi hafi núver­andi meirihluti haldið mál­um lengi að sér og ekki hleypt þing­inu að þeim fyrr en á loka­metrum hvers þings. „Þannig fæst ekki eðlileg um­ræða um mál og þau eru keyrð í gegn með hraði af meirihlutavaldi. Það er óeðli­legt þegar mál liggja leng­ur í samráðs­gátt stjórnarráðsins heldur en þann tíma sem þingið fær að vinna. Með þessu athæfi hefur framkvæmda­valdið tekið sér allt of stóran sess í lagasetningunni. Það er farið að vega að sjálfstæði og virð­ingu þingsins. Það er Alþingi sem er löggjafinn en ekki stjórnar­ráðið.“

Áður en náðist að mynda meiri­hluta Sjálfstæðisflokks, Við­reisn­ar og Bjartrar framtíðar þurfti Al­þ­ingi að samþykkja fjárlög. Þor­­steinn segir að það hafi verið góð reynsla sem sýndi fram á samtakamáttinn sem blundar í þing­inu.

„Þetta var óvenjuleg staða en mjög jákvæð reynsla í baksýnis­spegl­­inum. Við fórum í gegnum mjög málefnalega fjárlaga­umræðu sem leystist ekki upp í pólitískt yfir­boð af neinu tagi. Þarna myndaðist þver­pólitískt samstarf sem leiddi til mjög ábyrgra fjárlaga. Það hefði verið ánægjulegt að ná upp slíkum sam­­starfsanda oftar innan veggja Alþingis og ég tel að rækilegrar naflaskoðunar sé þörf.“

Oft hefur verið talað um að þing­mönnum reynist erfitt að fóta sig í atvinnulífinu eftir að þing­mennsk­unni er lokið. Í raun er fá­heyrt að sitjandi þingmaður fái álit­legt tilboð og ákveði að söðla um.

Þorsteinn gefur ekki mikið fyrir þessa kenningu. „Ég held að það velti á bakgrunni og reynslu viðkomandi hversu auðvelt fólk á með að fóta sig á nýjum vettvangi. Það eru fjölmörg dæmi um að fólk hafi átt farsælan feril í atvinnulífinu eftir að þingmennsku lauk.“

þorsteinn-víglundsson-bm-va.jpg

Að mati Þorsteins þarf andrúmsloftið á Alþingi að verða heilbrigðara


Tilboðið kom óvænt


Hann segir afar mikilvægt að fólk með fjölbreytta reynslu sækist eftir þingmennsku. „Það vantar meira af því í dag. Sérstaklega tel ég mikil­­vægt að fólk með langa og fjölbreytta reynslu úr atvinnulífinu gefi kost á sér til þingmennsku. Leik­­reglur samfélagsins eru mót­að­ar á þessum vettvangi og betur sjá augu en auga.“

Þorsteinn segist ekki hafa verið að íhuga brotthvarf úr pólitíkinni þegar tilboð barst um að snúa aftur til fyrirtækisins sem hefur skipt fjölskyldu hans svo miklu máli.

„Þetta kom óvænt upp og ég íhug­aði þessa ákvörðun gaum­gæfi­lega. Að endingu mat ég það sem svo að þetta tækifæri væri of spennandi til þess að hafna því.“

Þorsteinn hlær þegar hann er spurð­ur hvort hann útiloki endur­komu í stjórnmálin. „Ég er búinn að fara í gegnum of fjölbreytta reynslu til að útiloka nokkuð í fram­­tíðinni. Engin veit sína fram­tíð fyrr en öll er. Sú ákvörðun að snúa aftur til BM Vallár var ekki tekin til skamms tíma. Mér líður mjög vel með þá ákvörðun og hlakka til þeirra verkefna. Hvað gerist síðan eftir fimm til tíu ár veit enginn,“ segir Þorsteinn eins og sannur pólitíkus.

Athugasemdir