Geðhjúkrunarfræðingurinn Hrafnhildur Ólöf Ólafsdóttir er deildarstjóri málaflokks heimilislausra á velferðarsviði Reykjavíkurborgar. Hún segir að jólin séu erfiður tími hjá mörgum heimilislausum einstaklingum en að það hafi orðið jákvæð þróun í þjónustunni sem þeim er boðið upp á eftir að ný stefna tók við málefnum hópsins.

„Mitt hlutverk er að fylgja eftir nýrri stefnu um málaflokkinn sem var sett fyrir tveimur árum. Þessi stefna er bara biblían okkar og henni fylgdu ýmsar áherslubreytingar,“ segir Hrafnhildur. „Ég er líka yfirmaður forstöðumanna í öllum úrræðunum. Úrræðin sem eru í boði eru tvö gistiskýli fyrir yngri og eldri heimilislausa karlmenn, Konukot, sem er rekið af Rótinni, þar sem ég er ráðgefandi, og svo líka Vettvangs- og ráðgjafarteymið, eða VoR-teymið, sem tengir heimilislausa við þjónustu í samfélaginu. Einnig er boðið upp á langtímabúsetuúrræði, smáhýsi og stakar íbúðir.“

Nýr hugsunarháttur í málaflokknum

„Þetta er orðinn stór málaflokkur sem hefur stækkað mjög hratt. Síðastliðin þrjú ár hefur verið fjölgun á úrræðum út frá nýju stefnunni,“ segir Hrafnhildur. „Hún gildir milli 2019-2025 og það hefur verið sett fjármagn í ákveðna aðgerðaþætti sem eiga að framfylgja frumatriðum stefnunnar, til dæmis með því að setja upp neyðarskýli á Granda, bjóða upp á húsnæðisúrræði fyrir konur með tvígreiningu, ásamt því að efla VoR-teymið og útvíkka skilgreiningar á heimilisleysi.

Við fórum til dæmis í mikla baráttu fyrir konur því þær voru ekki á þjónustulista nema í undantekningum. Þær voru oft með umsóknir um búsetu en voru ekki skilgreindar heimilislausar vegna þess að þær voru á heimilum annarra. En þar voru þær oft í ofbeldissamböndum og eftir að við innleiddum erlendar skilgreiningar er nú ekki mikill munur milli kynjanna á fjölda í ótryggum aðstæðum,“ segir Hrafnhildur. „Þetta er til marks um hvernig hugsunarhátturinn er öðruvísi eftir að nýja stefnan tók við.“

Stendur vel á um þessi jól

Neyðarskýlin sem er boðið upp á eru opin alla daga frá klukkan 17 til klukkan 10 næsta dag en þau hafa ólíkar áherslur sem henta ólíkum þörfum.

„Gistiskýlið á Lindargötu hefur lagt áherslu á þjónustuþunga hópinn, einstaklinga sem eru með hjúkrunarþarfir, auknar stuðningsþarfir eða mikinn geðvanda og fá kannski ekki viðeigandi þjónustu annars staðar,“ segir Hrafnhildur. „Þar eru líka undanþágupláss svo fólk geti fengið að vera þar yfir daginn. Það byrjaði árið 2019 en við jukum við þessa þjónustu í faraldrinum og þá fóru plássin tímabundið úr þremur, sem dugar almennt, í tólf. Hjálparstofnun kirkjunnar opnaði líka Skjólið, þar sem konur geta verið yfir daginn á virkum dögum.

Ungu karlmennirnir, sem dvelja í neyðarskýlinu við Grandagarð, hafa ekki haft þörf á dagopnun. Ef það er ekki mjög slæmt veður úti eru þessir einstaklingar ekki að nýta það að fá að vera inni,“ segir Hrafnhildur. „Yngri hópurinn er líka mjög fjölbreyttur og margir eru með rútínu og virkni.

Um jólin hafa allir þessir staðir svigrúm til að mæta þörfum hópsins með opnunartíma. Þó að jólin í ár séu svolítið óheppileg fyrir dagvinnufólk eru þetta góð jól fyrir heimilislausa upp á opnunartímann hjá öllum þessum úrræðum. Jólin lenda akkúrat á dögum þar sem við höfum svigrúm til að hafa sólarhringsopnun og ég veit að Skjólið er líka að skoða aukinn opnunartíma hjá sér,“ segir Hrafnhildur. „Við stöndum sérstaklega vel þessi jól, en þetta hefur verið sérlega erfitt þegar jólin eru á heppilegum tíma fyrir dagvinnufólk.

Áður var VoR-teymið líka ekki á helgar- og kvöldvöktum, en það breyttist í faraldrinum því þjónustan var að svo mörgu leyti takmörkuð annars staðar vegna lokana,“ útskýrir Hrafnhildur. „Við höfum haldið vöktunum og ætlum ekki að breyta því.“

Sérnámslæknar í geðlækningum og starfsfólk bráðamóttöku gáfu skjólstæðingum VoR-teymisins og neyðarskýlanna jólagjafir í fyrra.
Mynd/Aðsend

Erfiður tími fyrir marga heimilislausa

„Jólin eru oft mjög erfiður tími fyrir þennan hóp og við breytum því ekki þó að við leggjum sérstaklega mikið upp úr því að skapa góða stemningu. Þetta er tími minninga og tengsla og við það opnast mörg sár. Við finnum líka að fólk er mjög viðkvæmt fyrir miklum breytingum í desembermánuði,“ segir Hrafnhildur. „En það er alltaf mikil stemning í skýlunum og búsetunni og starfsfólk er mjög duglegt við að undirbúa jólin, spila jólatónlist, setja upp jólaljós, baka smákökur og halda öllu huggulegu.

Í neyðarskýlunum eru sett upp jólatré og jólaskraut, það er boðið upp á jólamat og það er mikið lagt upp úr því að allir fái að lágmarki einn pakka. Við fáum oft gefins pakka frá samtökum eins og Samhjálp og minningarsjóðum og VoR-teymið gefur líka pakka, svo oft fá einstaklingar marga pakka,“ segir Hrafnhildur. „Við erum líka í miklum tengslum við Mæðrastyrksnefnd og VoR-teymið hefur keyrt út jólamat til fólks sem er í ótryggum aðstæðum eða sjálfstæðri búsetu.

Svo hafa líka verið jólatónleikar. Fólk hefur samband og biður um að fá að koma að spila. Svavar Knútur kom og spilaði hér á Þorláksmessu í fyrra og þá kom líka kór. Siðmennt kom svo líka með tónleika til okkar,“ segir Hrafnhildur. „Svo býður hópur einstaklinga úr SÁÁ líka mönnunum í gistiskýlinu á Lindargötu alltaf í aðventuferð og þau sem eru á Granda og í Konukoti geta komið með.

Á jólatímanum sjálfum er svo virðing og heilög stemning ráðandi. Sumir taka þátt í jólahaldinu en við leggjum áherslu á að gefa þeim sem finnst þetta ekki gleðilegur tími rými og virðingu og vera ekki að troða jólagleðinni upp á þau,“ segir Hrafnhildur.

„Það er misjafnt hve margir nýta úrræði okkar yfir jólin, en ef eitthvað er hefur þeim kannski heldur fækkað. Þetta er tími þar sem ákveðnir aðilar komast inn annars staðar af ýmsum ástæðum, en það koma líka stundum álagstoppar, til dæmis þegar þjónusta er skert milli jóla og nýárs,“ segir Hrafnhildur. „Þó að það hittist vel á núna um þessi jól er samt yfirleitt einhver samdráttur í þjónustu á þeim tíma, fólk er að taka frí og svona og það hefur áhrif á okkar hóp.“

Minningarsjóður Einars Darra – Eitt líf, ásamt fleiri hópum, gáfu heimilislausum ullarpeysur um síðustu jól.
Mynd/Aðsend
Siðmennt gaf heimilislausum jólatónleika í fyrra og þá heimsótti Valdimar gistiskýlið við Grandagarð og flutti fagra tóna.
Mynd/Skjáskot

Jákvæð þróun en það þarf meira

„Fyrir utan úrræðin okkar geta heimilislausir leitað til Skjólsins og í kaffistofu Samhjálpar, en kaffistofan lokaði matsalnum reyndar tímabundið í faraldrinum. Við erum líka í góðu samstarfi við Vog, sem er mjög sveigjanlegur gagnvart þessum hópi um jólin og sumir eru alltaf velkomnir þangað yfir hátíðirnar. Svo er Hjálpræðisherinn líka kominn með glæsilegt nýtt húsnæði þar sem heimilislausir eru velkomnir, en það er svolítið úr vegi og fólk þarf að læra að nýta aðstöðuna,“ segir Hrafnhildur. „En ég geri ráð fyrir að þar verði mikið lagt upp úr jólunum.

En það er ekki næg þjónusta í boði fyrir heimilislausa um jólin og það myndi auðvelda þessum einstaklingum lífið og draga úr snertipunktum þeirra við heilbrigðiskerfi og lögreglu ef geðheilbrigðisþjónusta væri til dæmis aðgengilegri utan spítala óháð greiningum,“ segir Hrafnhildur. „Þeir sem tilheyra ekki ákveðnum markhópum fá hana ekki og sú þjónusta sem er í boði hentar oft ekki, en ég veit að geðsvið Landspítalans er að vinna í að bæta þennan þátt til muna.

Það er líka oft snúið fyrir okkur að sækja um matarúthlutanir því heimilislausir eru ekki endilega markhópurinn og standast ekki alltaf inntökuskilyrðin. Við þurfum að hafa mikið fyrir því að vera málsvarar þessa hóps og tryggja honum þjónustu, en við finnum mikla tillitssemi og sveigjanleika um hátíðirnar,“ segir Hrafnhildur. „Þróunin er samt búin að vera mjög jákvæð. Það hefur verið boðið upp á aukna þjónustu til að bregðast við faraldrinum og við sjáum ekki fram á að þurfa að hafa áhyggjur af þessum jólum.“

Svavar Knútur heimsótti Konukot og gistiskýlið við Lindargötu í boði Siðmenntar í fyrra.
Mynd/Skjáskot