Þann 15. ágúst 2021, á sama tíma og vestrænt herlið var í óða önn að yfirgefa Afganistan eftir tuttugu ára hersetu, lögðu Talibanar undir sig höfuðborgina Kabúl. Þúsundir flúðu land í kjölfarið og síðan þá hefur hvert áfallið á fætur öðru dunið á Afganistan. Talibanar hafa kerfisbundið brotið aftur mannréttindi og lýðræðisleg réttindi og landið stendur mjög höllum fæti

„Það er búið að vera ömurlegt að fylgjast með þróun mála í Afganistan undanfarna níu mánuði síðan Talibanar tóku yfir. Það er alveg hægt að segja að allar verstu spár eru að annaðhvort búnar að rætast eða eru að rætast og þá sérstaklega fyrir konur og kvenréttindi,“ segir Brynja Huld Óskarsdóttir, öryggis- og varnarmálafræðingur.

Ein af birtingarmyndum afturhaldsins sem Talibanar hafa boðað sást þegar ríkisstjórn þeirra ákvað nýlega að kvenkyns fréttaþulir þurfi framvegis að hylja andlit sitt í sjónvarpi. Á­kvörðunin var tekin í kjöl­far tilskipunar Talibana í byrjun maí um að allar konur þurfi hér eftir að klæðast chadori, búrkum sem hylja líkamann frá toppi til táar.

„Það kæmi mér hreinlega ekki á óvart að næsta útspil Talibana eftir kannski mánuð eða tvo yrði á þá leið að konur megi ekki sjást í beinni útsendingu. Ég er eiginlega hissa á að þær hafi ennþá leyfi til þess,“ segir Brynja Huld.

Ekki til neitt milt kvenhatur

Þegar Talibanar voru síðast við völd í Afganistan árin 1996-2001 voru réttindi kvenna gífurlega skert. Konur máttu ekki ganga í skóla, ekki vinna og ekki yfirgefa heimili sitt án karlmanns. Talibanar hafa lofað umbótum frá fyrri stjórnarháttum og jafnvel þótt ástandið sé enn ekki orðið jafn slæmt og á 10. áratugnum er ljóst að kvenréttindi hafa verið skert til muna. Þær mega nú til að mynda ekki ferðast í flugvél án fylgdar karlmanns og stúlkur eldri en 12 ára mega ekki ganga í skóla. Konur sem fylgja ekki þessum reglum og ættingjar þeirra geta átt yfir höfði sér harða refsingu.

Þá þykir Brynju orðræða Talibana um milda útgáfu sjaría­laga nokkuð þversagnakennd enda sjaría strangasta túlkunin á Íslam, bókstafstrú sem boðar mikla kvennakúgun.

„Talibanar hafa sagt ætla að innleiða milda útgáfu af sjaría. Hvernig er milt kvenhatur? Það er það sem er að gerast í Afganistan. Bókstafstrú er auðvitað ógn við konur sama í hvaða formi hún birtist eða í hvaða landi hún birtist,“ segir hún og nefnir sem dæmi nýlega aðför í Bandaríkjunum gegn þungunarrofi.

Vopnaðir Talibanar fyrir framan skrifstofu héraðsstjóra í Jalalabad í Nangarhar-héraði.
Fréttablaðið/Getty

Milljónir við hungurmörk

Skert mannréttindi eru langt því frá eina ógnin sem steðjar að íbúum Afganistan. Í vetur stóð landið á barmi hungursneyðar og alvarlegur matar- og birgðaskortur hafði áhrif á líf milljóna Afgana. Með mannúðaraðstoð tókst að afstýra allra verstu hörmungunum en Sameinuðu þjóðirnar áætla að fjöldi þeirra sem muni standa andspænis fæðuóöryggi í sumar og haust séu 18,9 milljónir, nærri helmingur 40 milljón íbúa Afganistan.

Afganar telja einn stærsta hóp flóttamanna á alþjóðavettvangi en áætlað er að um 5,7 milljón Afgana séu á flótta í öðrum löndum og 3,4 milljónir innanlands. Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna áætlar að 24 milljónir Afgana þarfnist bráðrar mannúðaraðstoðar. 78 afganskir flóttamenn þáðu boð Íslenskra stjórnvalda um vernd í kjölfar valdatöku Talibana og alls hafa um 106 Afganar fengið alþjóðlega vernd hér á landi frá ágúst 2021.

Það er búið að vera ömurlegt að fylgjast með þróun mála í Afganistan undanfarna níu mánuði síðan Talibanar tóku yfir. Það er alveg hægt að segja að allar verstu spár eru að annaðhvort búnar að rætast eða eru að rætast og þá sérstaklega fyrir konur og kvenréttindi. -Brynja Huld Óskarsdóttir

Í mars heimsótti Filippo Grandi, yfirmaður Flóttamannastofnunar SÞ, Afganistan og biðlaði til heimsbyggðarinnar að gleyma landinu ekki í skugga stríðsins í Úkraínu. Brynja Huld tekur í sama streng og segir ólík viðhorf gagnvart flóttamönnum frá Úkraínu og öðrum löndum vekja upp spurningar um kerfislæga kynþáttafordóma.

„Vandinn liggur að hluta til í því að Afganistan er fjær, bæði í menningarlegu og landfræðilegu samhengi. Afganistan er einhvern veginn orðin gleymda krísan og það er erfitt að ná henni aftur upp á yfirborðið. Það er rosalega erfitt að sjá einhverja lausn,“ segir hún og bætir við að fjármunir hafi verið frystir, enginn vilji fjármagna ríkisstjórn Talibana og engin alþjóðleg sendiráð séu eftir í landinu.

Brynja Huld Óskarsdóttir öryggis- og varnarmálafræðingur segir bókstafstrú ógn við konur sama í hvaða formi hún birtist eða í hvaða landi. Árni Arnþórsson, aðstoðarrektor American University í Kabúl, segir móralinn í landinu hræðilegan.
Mynd/Samsett

Hryðjuverk og rafmagnsleysi

Talibanar eru langt því frá eini öfgahópurinn innan Afganistan. ISIS-K, armur hryðjuverkasamtakanna sem kenna sig við íslamskt ríki, hefur hreiðrað um sig í landinu og eldað grátt silfur við Talibana með ítrekuðum hryðjuverkaárásum. Í Kabúl hefur ISIS-K undanfarið beint spjótum að raforkukerfi borgarinnar og sprengt upp háspennulínur.

„Það hefur valdið því að Kabúl hefur að meira og minna verið rafmagnslaus og var alveg rafmagnslaus þar til núna um miðjan maí. Þá var allt í einu komið betra rafmagn, en viku seinna þá sprengdu þeir upp tvær stöðvar,“ segir Árni Arnþórsson, aðstoðarrektor American University í Kabúl.

Fimm hundruð bjargað

Undanfarna mánuði hefur Árni staðið að umfangsmiklum björgunaraðgerðum fyrir nemendur háskólans og áætlar hann að alls hafi tekist að koma um 500 manns úr Afganistan til yfir fimmtíu landa. Árni fór sjálfur til Kúrdistan í Írak í janúar og febrúar til að aðstoða um hundrað nemendur sem eru staddir þar.

„Það er ekkert auðvelt. Fólk er náttúrlega jafn misjafnt þar eins og annars staðar, sumir virðast geta höndlað pressuna betur en aðrir. Við höfum lent í einni tilraun til sjálfsmorðs, við höfum verið með fólk sem að hefur gert og sagt ýmislegt sem er afskaplega ljótt og hræðilegt og það er búið að saka mig um allan andskotann sem hægt er að hugsa sér,“ segir Árni, spurður um hvernig fólki hafi farnast.

Það má segja að undanfarna mánuði sé smám saman búið að drepa niður vonina og drepa niður lífið. Eins og við myndum segja: mórallinn er hræðilegur. -Árni Arnþórsson

Mórallinn hræðilegur

Þótt American University sé ekki lengur með viðveru í Afganistan eru enn margir nemendur og starfsmenn staddir þar. Boðið hefur verið upp á fjarnám undanfarið en rafmagnsskortur flækir hlutina og stundum getur fólk aðeins unnið í tölvum í 1-2 klukkutíma á dag.

„Þetta gerir hlutina rosalega erfiða. Það má segja að undanfarna mánuði sé smám saman búið að drepa niður vonina og drepa niður lífið. Eins og við myndum segja: mórallinn er hræðilegur,“ segir Árni.

Árni ásamt nokkrum nemendum American University í Írak í byrjun árs.

Brynja Huld segir einnig erfitt að halda í vonina: „Staða landsins eins og hún er í dag er skelfilega vonlaus, því miður. Auðvitað er ég mikið að einblína á konur en það er líka verið að hefta fjölmiðlafrelsi og fólk er að hverfa í mannránum, það eru aftökur, gífurlegt hungur, landið er í rauninni ekki fúnkerandi.“

Fréttin hefur verið uppfærð.