Umbætur í menntakerfinu eru engin geimvísindi. Þær eru flóknari en þau,“ sagði finnski fræðimaðurinn Pasi Sahlberg um viðbrögð við niðurstöðum PISA 2018 í pistli í The Guardian og ráðleggur yfirvöldum að fara sér hægt. Það séu engar skyndilausnir til sem duga.

Sahlberg hefur starfað sem ráðgjafi stjórnvalda austan hafs og vestan um uppbyggingu skilvirkra menntakerfa og leggur mikla áherslu á að menntakerfið þurfi að stuðla að auknum jöfnuði og það sé nóg til af rannsóknum um hvað stuðlar að námsárangri barna. En það þurfi að fara eftir niðurstöðum og nýta þær.

Eðlilega velta Íslendingar því fyrir sér hvers vegna lesskilningur á Íslandi er lakari en annars staðar á Norðurlöndum og vel undir meðaltali í löndum OECD. Ungmenni lesa æ sjaldnar dagblöð eða annað útgefið efni og hafa mikinn aðgang að annarri afþreyingu. Fréttablaðið fékk þrjá sérfræðinga sem hafa góða innsýn í nokkra þætti sem varða námsárangur barna, þróun íslenskunnar og umræðuna sem er á köflum ómarkviss.

Eiríkur Rögnvaldsson, prófessor emeritus í íslenskri málfræði, Anna Kristín Sigurðardóttir, prófessor við Menntavísindasvið Háskóla Íslands, og Jón Pétur Zimsen, skólastjóri Réttarholtsskóla, settust á rökstóla og svöruðu spurningum blaðamanns.

Það að fjórðungur útskriftarnema geti ekki lesið sér til gagns er ógn við lýðræðið, segir Jón Pétur.
Fréttablaðið/Sigtryggur Ari

Skert tækifæri barna

Jón Pétur Zimsen, skólastjóri Réttarholtsskóla

„Ég held að það sé gott fyrir allt samfélagið að ræða þessar niðurstöður og fyrir skólana að rýna í þær líka sérstaklega. Það að fjórðungur útskriftarnema geti ekki lesið sér til gagns er ógn við lýðræðið og takmarkar tækifæri þessara nemenda til frekara náms. Þessi hópur er einnig líklegri til að lenda undir í samkeppni við gervigreind sem sífellt tekur yfir fleiri einfaldari störf samfélagsins.

Síðastliðin tvö skipti í PISA-fyrirlögn (2012 og 2015) hafa skólarnir getað fengið sínar niðurstöður og það hefur hjálpað hverjum og einum að rýna sitt skólasamfélag og gera einhverjar umbætur. En það er einkar gagnlegt að fá að nýta allar þær upplýsingar sem skólarnir fá um stöðu sína. Þess má geta að nemendafjöldi í Réttarholtsskóla er meiri en sá sem er á NV-landi og meiri en á öllum Vestfjörðum. Þessi svæði fá sínar PISA-niðurstöður en mögulega fá stórir skólar í borginni ekki sínar sem er einkar bagalegt.“

Þörf á skýrari námskrá

Jón Pétur segir niðurstöðurnar grafalvarlegar og líklega skýri slakur námsorðaforði og hugtakaskilningur stærstan hluta þeirra.

„Nemendur vita einfaldlega ekki hverju er verið að leita eftir í spurningum og/eða finna ekki svörin þar sem of mikill hluti textans er þeim framandi. Nemendur verða að skilja um 98 prósent orðanna í texta þannig að þeir skilji innihaldið.

Ég held að skýrari námskrá þar sem kennarar geta skoðað enn betur hvers er ætlast til af þeim og þá gott námsefni sem fylgir með gæti hjálpað mikið. Skólar þyrftu líka „tæki“ til að fylgjast betur með framvindu orða- og hugtakaskilnings nemendanna, þeirra krafna sem skýrari námskrá myndi boða. Þetta á við í öllum greinum. Hægt væri að hugsa sér að skólar hefðu aðgang að samræmdum prófabanka úr námskrá og kennarar gætu valið sér hvenær þeir létu nemendur sína reyna sig við mat úr einhverjum efnisþáttum og fá þannig endurgjöf fyrir sig og nemendur sína.

Svíar skipta til dæmis náttúruvísindum upp í fleiri greinar, eðlisfræði, líffræði og fleira, og í hverri grein er talið á mun skipulagðari hátt hvað nemandinn á að vita, hvað varðar til dæmis þekkingu, orðaforða greinarinnar, hugtök og hvernig hann á að geta beitt þekkingunni.“

Tungumál greinanna

Jón Pétur segir þetta eiga við um fleiri námsgreinar. „Það að tiltaka þann orðaforða og hugtök sem nemendur eiga að læra og geta beitt í hverri grein er ákveðin trygging fyrir því að nemendur fái að minnsta kosti lágmarksþekkingargrunn í hverri námsgrein. En PISA segir okkur einmitt að þennan dýpri námsorðaforða og hugtakaskilning vanti sárlega. Nám felst einmitt í því að læra „tungumál“ greinanna og að nemendur geti beitt því við ólíkar aðstæður. Þegar það er komið er mikið unnið. Fólk getur ekki talað um eða hugsað um ákveðin svið, til dæmis lögfræði, nema að þekkja hugtökin sem tilheyra faginu og kunna að beita þeim í réttu samhengi. Það sama á við um meira og minna allt nám.

Skólarnir eiga að vera jöfnunartæki, sumir nemendur hafa greiðan aðgang að fjölbreyttu og ríkulegu málumhverfi heimafyrir á meðan aðrir líða skort á því sviði. Þess vegna er nauðsynlegt að það sé farið skipulega í að kenna þennan námsorðaforða í skólunum, og beitingu hans, sem tilheyrir hverri námsgrein.“

Ritun of frjáls

Jón Pétur segir of mikinn hluta ritunar nemenda frjálsan. „Það er einnig mikilvægt að nemendur æfi sig í að skrifa texta sem reyna á dýpri námsorðaforða og hvernig honum er beitt. Ég held að of mikill hluti ritunar nemenda fari í að nemendur riti „frjálst“, skrifi um til dæmis sumarfríið sitt eða góða minningu en þá komast þeir hjá því að nota dýpri námsorðaforða og leita í þann orðaforða sem þeir búa sjálfir yfir. Það er ekki alslæmt en hitt verður að vera miklu meira með.

Svo má benda á að mikill skortur er á kennurum sem hafa til þess menntun og þekkingu að kenna raungreinar, sérstaklega náttúruvísindi. Þetta er mikill vandi og nauðsynlegt að fjölga kennurum sem eru með raungreinabakgrunn og hafa getu til að kenna. Það þarf að bjóða upp á starfsþróunarnámskeið í þessum greinum og laða að fólk í kennaranám með þennan bakgrunn, mögulega með einhvers konar umbun því að staðan er afleit eins og hún blasir við núna.

Nemendur beri virðingu

Spurður um stóru myndina segir Jón Pétur hana varða allt samfélagið. „Það tekur íslenska kennara mun meiri tíma að fá ró í kennslustundum en kennara til dæmis á Norðurlöndunum. Það gefur augaleið að þarna fer mikill tími til spillis og er örugglega hluti af þessum niðurstöðum. Virðing fyrir kennurum og því starfi sem fer fram í skólum þarf að aukast og þar geta heimilin hjálpað til með því að tala jákvætt um nám og skóla.

Ísland er fámennt og enskan sækir á úr öllum áttum og íslenskir nemendur eru ekki í eins miklu íslensku málumhverfi og fyrir aðeins nokkrum árum. Lestur og hlustun barna, fyrir utan skóla, á kjarngóðan íslenskan texta hefur minnkað, til dæmis dagblöð og fréttatíma, og þeir eru meira í enskumælandi umhverfi í gegnum leiki, samfélagsmiðla og aðrar efnisveitur.

Heimilin verða að taka þátt í þessu með skólunum. Þar verður fólk að gefa sér tíma til að tala saman um fréttir dagsins, lesa saman og velta fyrir sér hugtökum og orðasamböndum. Samverustundir við kvöldmatinn eða spil gætu verið góður vettvangur fyrir samtal þar sem nýr orðaforði lærist,“ segir Jón Pétur.

„Samantekið þyrfti það að liggja skýrar fyrir hvaða orðaforða og hugtök nemendur ættu að hafa á valdi sínu, í námskrá, í hverri námsgrein við lok grunnskóla og gott námsefni ætti að vera til að styðja það nám. Skólar ættu að geta fengið endurgjöf á stöðuna eins oft og þeir kjósa með aðgangi að góðu námsmati til dæmis hjá Menntamálastofnun í sem flestum námsgreinum. Fjölga þarf kennurum með raungreinabakgrunn, bæði með starfsþróun kennara og jafnvel jákvæðri mismunun hvað kennaranám varðar. Allir skólar og heimili ættu að vera bandamenn hvað nám nemenda varðar og það viðhorf að allir skipti máli og allir geti lært og bætt sig ætti að vera ríkjandi.“

Íslenskan deyi ekki

Jón Pétur telur nauðsynlegt að ytra mat og stuðningur yfirvalda þurfi að aukast og batna. Foreldrar og nemendur skilji illa námsmat aðalnámskrár. „Þetta þarf að laga. Við erum með samræmdan námstíma, tíu ár, samræmda námskrá og þá, hvers vegna ekki, gott og áreiðanlegt samræmt námsmat þar sem reynir á það sem skólar eiga að sinna samkvæmt námskrá? Sú gagnrýni hefur komið fram að þá verði bara kennt fyrir samræmt námsmat, þá segi ég að við höfum það mat þannig úr garði gert að það reyni á beitingu þekkingar líkt og PISA og viðurkennum að það mæli ekki allt það sem gert er í skólanum og tökum því sem slíku. En gott og vandað samræmt námsmat verður ekki vont bara af því það er samræmt.

Við Íslendingar verðum að gæta að okkur þannig að íslenska deyi ekki út og að stéttaskipting aukist enn frekar þar sem sumir hafa í gegnum menntun, þar sem lítil trygging er fyrir að allir öðlist grunnþekkingu, auknar líkur á lífsgæðum. Við verðum, í gegnum skólana og heimilin, að tryggja það að allir hafi jöfn tækifæri til menntunar og að hafa það í huga að allir geta lært og allir skipta máli.“

Stærri sveitarfélög hafa sum hver byggt upp öfluga stoðþjónustu við sína skóla og kennara á meðan önnur hafa ekki haft tök á því, með þeim aflei.ingum að skólastjórnendur og kennarar standa svolítið einir,“ segir Anna Kristín

Upphrópanir og dramatík hjálpa ekki

Anna Kristín Sigurðardóttir, prófessor við Menntavísindasvið Háskóla Íslands

Anna Kristín segir alla umræðu um skólamál af hinu góða og eiga ávallt að vera efst á baugi í samfélagslegri umræðu. „Það er mikilvægt að umræðan sé málefnaleg og á faglegum nótum. Upphrópanir og dramatík hjálpa ekki, þar sem gjarna er reynt að finna sökudólga eða settar fram einfaldar lausnir. Niðurstöður PISA benda ekki endilega til að það þurfi að ráðast í stórtækar breytingar á íslensku menntakerfi, en það þarf engu að síður að gera ákveðnar breytingar. Og þá er nauðsynlegt að horfa til fleiri rannsókna. Sátt þarf að vera um breytingar sem ættu að byggja á langtímamarkmiðum og beinast að mörgum þáttum, en þá fyrst og fremst því sem gerist í skólastofunni, meðal annars kennsluháttum, námsefni, aðferðum í námsmati og þeim aðstæðum sem kennurum er búin, innan og utan skólans, til að sinna starfinu eins vel og þeir vilja,“ segir Anna Kristín og segir myndina stærri en oft sé látið í veðri vaka.

„Foreldrar og fjölskyldur eru óumdeilanlega stærsti áhrifavaldur þegar kemur að námsárangri, uppeldi og vellíðan barna. Börnin koma með ákveðið veganesti í skólann sem kennurum er ætlað að vinna úr og að sama skapi hefur það sem gerist í skólanum áhrif á það sem gerist heima.

Því er mjög brýnt að heimili og skóli vinni vel saman og má segja að þar séu tækifæri til umbóta. En til að stækka myndina enn meira hafa margir samfélagslegir þættir áhrif bæði á fjölskyldur og skólann, þessi áhrif geta verið bæði hamlandi og hvetjandi. Hér er til dæmis átt við tómstundastarf, almennan stuðning við fjölskyldur, áhuga yfirvalda á uppeldis- og menntamálum og faglega og fjárhagslega getu þeirra til að standa vel að þessum málum. Því þarf víðtæka samstöðu um gildi menntunar og skólastarfs og heiltæka nálgun þar sem reynt er að ná ákveðinni samvirkni,“ segir Anna Kristín og bendir á að margt sé vel gert í íslensku skólastarfi.

„Og þarf að gæta þess að spilla því ekki þegar aðgerðir til umbóta eru ákvarðaðar. En ef eingöngu er rýnt í niðurstöður PISA má álykta að helsti vandi íslenskra ungmenna birtist í því að draga ályktanir, túlka upplýsingar, greina, yfirfæra og rökstyðja. Hér er ekki bara átt við lesskilning heldur skilning almennt,“ bendir hún á og segir að í því tilliti hjálpi ekki eingöngu að lesa meira og lesa hraðar, þótt það sé líka mikilvægt.

Efling vísindalegrar hugsunar

„Það má líta á þetta sem áskorun um að efla vitsmunalega hæfni eða jafnvel vísindalega hugsun, sem er miklu dýpra heldur en tæknin við að lesa. Til að gera það þarf að hugsa bæði djúpt og vítt.

Kennarar í öllum námsgreinum og á öllum aldursstigum ættu að beita kennsluháttum sem eru líklegir til að styrkja vitsmunalega hæfni og þroska nemenda sinna.

Námsefni og námsmat þarf að rýna til samræmis við þetta og endurskoða inntak í kennaramenntun, starfsþróun kennara og öðru stuðningskerfi skólanna.

Foreldrar og reyndar samfélagið allt ætti að huga að hvers konar viðfangsefni börnin fást við í frítíma sínum, hvernig samræður þau eiga við fullorðna, hvaða myndefni þau horfa á og hvað fjölskyldan gerir saman.

Þá þarf að huga að því hvaða viðfangsefni eru í boði í frístunda­starfi, hvernig aðgengi barna er að tónlistarnámi, bókum, leikhúsum og svo framvegis. Þetta hangir allt saman. Ef börnin skilja ekki námsefnið hefur kennarinn tilhneigingu til að velja einfaldari texta eða viðfangsefni. Kennarar og stjórnendur eru lykilaðilar í að bæta skólastarf, þeir þekkja sinn nemendahóp best. Aðgerðir til umbóta ættu að miðast að því að næra og styrkja það starf sem fram fer í skólastofunni, en út frá mörgum sjónarhornum. Það er síðan samfélagslegt verkefni að hlúa að börnum og ungu fólki og styrkja foreldra í uppeldishlutverkinu.“

Anna Kristín segir að lengi hafi verið litið svo á að það ríki mikill jöfnuður á Íslandi þegar kemur að menntun barna. „Og vissulega má segja að það sé rétt út frá ákveðnu sjónarhorni. Það er til að mynda minni munur á milli skóla en birtist í mörgum öðrum löndum. En það eru engu að síður blikur á lofti. Það má segja að sá munur sem birtist á milli höfuðborgarsvæðisins og landsbyggðar gefi ekki til kynna jöfn tækifæri til náms,“ segir Anna Kristín, sem segir þó erfitt að segja til um ástæður þessa.

„Þær eru margar og jafnvel ólíkar á milli hópa og á milli svæða. Nýlegar íslenskar rannsóknir, unnar undir handarjaðri Berglindar Rósar Magnúsdóttur, benda til að aukinn munur á árangri nemenda birtist á milli svæða innan höfuðborgarsvæðisins. Það má spyrja hvort þarna komi í ljós munur á milli þjóðfélagshópa fremur en landsvæða. Þetta þarf að rýna betur. Það má einnig benda á mikinn aðstöðumun skóla eftir staðsetningu þegar kemur að stuðningi og faglegri forystu. Þarna hefur dregið í sundur milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis frá því að ábyrgð á rekstri grunnskólans var færð frá ríkinu til sveitarfélaga fyrir rúmum 20 árum. Stærri sveitarfélög hafa sum hver byggt upp öfluga stoðþjónustu við sína skóla og kennara á meðan önnur hafa ekki haft tök á því, með þeim afleiðingum að skólastjórnendur og kennarar standa svolítið einir,“ segir Anna Kristín og segir að hvað sem öðru líði verði góður skóli ekki til vegna einstaklingsframtaks.

„Heldur þess sem hópurinn gerir, hann verður til með samvirkum aðferðum kennara, stjórnenda, foreldra, yfirvalda og annarra sem koma að skólastarfinu.“

Samtal foreldra og barna, og lestur fyrir börn og með börnum, er frumforsendan. Ef þessi grundvöllur er sterkur getur skólakerfið byggt ofan á hann og eflt lesskilning, bendir Eiríkur á.

Börn í enskum málheimi

Eiríkur Rögnvaldsson, prófessor emerítus við Háskóla Íslands

Eiríkur segir umræðu um niðurstöðu í PISA í stíl við íslenska umræðuhefð á mörgum sviðum. „Það er auðvitað alvarlegt mál að útkoma íslenskra unglinga á lesskilningsprófi fari versnandi. Umræðan er hins vegar í stíl við íslenska umræðuhefð á mörgum sviðum. Hún gýs upp á þriggja ára fresti þegar niðurstöður prófsins birtast og þá vill fólk grípa til skyndilausna til að bæta ástandið. Það eru sett af stað átaksverkefni sem eiga að kippa þessu í lag á stuttum tíma, og nú skilja margir ekkert í því að læsisátakið sem var sett af stað eftir síðasta PISA-próf skuli ekki skila sér í bættum árangri.

En eins og forstjóri Menntamálastofnunar og fleiri hafa bent á eru engar skyndilausnir til – það tekur tíma að snúa þróuninni við. Nemendurnir sem taka PISA-prófið hafa verið að tileinka sér lestur og byggja upp lesskilning í allt að áratug. Það er ekki fyrr en í næsta eða þarnæsta PISA-prófi sem hægt er að dæma um hvort læsisátakið hafi skilað árangri,“ segir Eiríkur og segir athyglisvert að lesskilningurinn sé sér á báti í þessu. Útkoman í stærðfræði og náttúrufræði sé svipuð og síðast eða aðeins skárri.

Veikari staða íslenskunnar

„Þetta vekur þá spurningu hvort útkoman í lesskilningsprófinu endurspegli fyrst og fremst veikari stöðu íslenskunnar í málsamfélaginu á síðustu árum en áður – sem ýmsar vísbendingar eru um. Það hefur margsinnis verið bent á það hvernig samfélags- og tæknibreytingar hafa þrengt að íslenskunni undanfarinn áratug. Börn og unglingar eru í miklu meiri tengslum en áður við enskan málheim og lesa minna á íslensku. Það getur leitt til þess að þau tileinki sér ekki ýmis orð og setningagerðir sem eru forsenda þess að skilja fjölbreytta texta til hlítar,“ segir Eiríkur og segir þróunina ekki eiga að koma á óvart en kalla á önnur viðbrögð en ef um væri að ræða tæknileg atriði varðandi læsi.

„Áðurnefnt læsisátak er ugglaust gott og gilt en það er samt hætt við að það skili litlu ef ekki er um leið hugað að því að styrkja stöðu íslenskunnar í samfélaginu, ekki síst meðal barna og unglinga. Til þess þarf margvíslegar aðgerðir og það er mikilvægt að ráðast að rótum vandans, og fráleitt að varpa allri ábyrgðinni á skólakerfið eða kenna því um stöðuna. Máltækniátak er í gangi og ætti að bæta stöðuna að einhverju leyti, en það þarf líka að stórauka útgáfu á góðu lestrarefni fyrir börn og unglinga, framleiðslu á íslensku sjónvarps- og margmiðlunarefni, tölvuleikjagerð á íslensku, og fleira.

Til að byggja upp traust málkerfi barna á máltökuskeiði skiptir öllu máli að tala sem mest við börnin, lesa fyrir þau og lesa með þeim, og láta þau lesa sjálf þegar þau hafa aldur til. En þetta dugar ekki til þegar kemur að því að þjálfa lesskilning, eins og hann er mældur til dæmis í PISA-prófinu.

Verkefni foreldra og samfélags

Til að öðlast góðan lesskilning þurfa börnin að læra annars konar orðaforða en fæst með venjulegum yndislestri og ná valdi á fjölbreyttari og flóknari setningagerðum en notaðar eru í samtölum og afþreyingarefni. Þennan orðaforða og þessar setningagerðir þarf að kenna sérstaklega, með því að láta börn og unglinga lesa viðeigandi texta. Ef við viljum bæta lesskilning ungs fólks er forgangsverkefni að efla rannsóknir á íslenskum orðaforða og setningagerð – setja fram rökstudd viðmið um það hvaða orðaforða og hvaða setningagerðir hver aldurshópur þarf að hafa á valdi sínu, og útbúa síðan viðeigandi kennsluefni fyrir hvern aldurshóp,“ segir Eiríkur og leggur áherslu á það að ábyrgð á úrbótum verði ekki lögð á skólakerfið eitt og sér.

„Þetta er ekki síður verkefni foreldra og annarra uppalenda, og samfélagsins í heild. Það er mjög mikilvægt að auka íslenskukennslu í skólum og endurskoða námsefni eins og mennta- og menningarmálaráðherra vill gera, en það dugir skammt ef grundvöllurinn, sem er lagður á máltökuskeiði á fyrstu árum barnsins, er of veikur. Samtal foreldra og barna, og lestur fyrir börn og með börnum, er frumforsendan. Ef þessi grundvöllur er sterkur getur skólakerfið byggt ofan á hann og eflt lesskilning. En þá skiptir máli að kennslutíminn sé nýttur vel – ekki í ófrjóa greiningarvinnu eða vonlausa baráttu við langt gengnar málbreytingar, heldur í lestur hvers kyns texta, eflingu orðaforða og þjálfun í ritun og munnlegri tjáningu.“