Þorvarður Pálsson
Sunnudagur 13. júní 2021
13.00 GMT

Í dag er liðin hálf öld síðan New York Times birti fyrstu brotin af Pentagon-skjölunum svokölluðu sem vörpuðu ljósi á afskipti Bandaríkjanna af Víetnam, bæði á sviði stjórnmála og hernaðar, frá 1945 til 1967.

Með birtingu skjalanna fékk almenningur loks upplýsingar um afskipti Bandaríkjanna af Víetnam og leitt var í ljós að forsetar Bandaríkjanna höfðu sagt ósatt.

Gögnunum var lekið af Daniel Ellsberg, sem starfaði hjá bandaríska varnarmálaráðuneytinu og vann að rannsókn á sögu bandarískrar íhlutunar í Víetnam gegn kommúnistum. Hann hafði ítrekað reynt að vekja athygli stjórnmálamanna á skjölunum án árangurs og ákvað því að fara með þau í fjölmiðla.

Ellsberg ljósritaði um sjö þúsund blaðsíður af rannsókn bandaríska varnarmálaráðuneytisins um Víetnam og kom til fjölmiðla.

Almenningur fékk loksins upplýsingar um ástandið í Víetnam og markmið Bandaríkjanna með stríðsrekstrinum þar. Forsetar, allt frá Harry Truman til Lyndon B. Johnson, höfðu sagt ósatt um aðkomu Bandaríkjanna og haldið upplýsingum frá bæði almenningi og þingheimi.

Á endanum fór svo að Bandaríkin töpuðu stríðinu og var það í fyrsta sinn í sögu landsins sem það gerðist. Bandaríkjamenn neyddust til að flýja frá Víetnam með skottið á milli lappanna árið 1975. Kostnaðurinn var gríðarlegur, bæði í mannslífum og peningum auk þess sem ímynd Bandaríkjanna var mjög löskuð og ástandið heima fyrir varð gríðarlega eldfimt. Eftir 20 ár af átökum voru um tvær milljónir Víetnama fallnar og um 60 þúsund Bandaríkjamenn.

Lögmenn stórblaðsins New York Times gengu frá Hæstarétti Bandaríkjanna eftir að hafa varist lögbannskröfu Pentagon. Fréttablaðið/Getty

Birting skjalanna átti eftir að hafa mikil áhrif á bandarísk stjórnmál. Ríkisstjórn Richards Nixon, sem var við völd við lekann, barðist hatrammlega gegn birtingu þeirra og fór þess á leit við New York Times að blaðið birti ekki fréttir um þau. Ellsberg var kærður fyrir brot á lögum um njósnir, en dómari vísaði málinu frá þar sem stjórn Nixons hafði látið hlera síma Ellsberg og brjótast inn á skrifstofu sálfræðings hans.

Uppljóstrarinn Daniel Ellsberg og eiginkona hans, Patricia Marx, voru kampakát eftir að máli gegn honum var vísað frá dómi. Fréttablaðið/Getty.
Hluti Pentagon skjalana var sýndur á 40 ára afmæli lekans. Fréttablaðið/Getty
Fréttablaðið/Getty.

Nixon sagði af sér embætti forseta árið 1973 eftir Watergate-hneykslið, en Pentagon-skjölin voru eitt af því sem sverti ímynd hans í aðdraganda hneykslisins og veiktu stöðu hans í embætti. Þau höfðu sýnt svart á hvítu að stjórnvöldum var ekki treystandi til að segja sannleikann og forsetar, sem áður voru álitnir svo gott sem óskeikulir, voru líka færir um að gera mistök.

Traust Bandaríkjamanna á stjórnkerfinu laskaðist mjög við lekann og fram undir lok 8. áratugarins stóð þingið fyrir umfangsmiklum úttektum á leyniþjónustustofnunum þar sem í ljós komu tilraunir á mannfólki, morð á þjóðarleiðtogum og skipulagðar hreinsanir í Víetnam þar sem tæplega 30 þúsund manns voru myrtir vegna meintra tengsla við uppreisnarhópa kommúnista. Auk þess voru siðareglur og lög um aðgang almennings og fjölmiðla bætt.

Daniel Ellsberg ásamt Julian Assange, stofnanda WikiLeaks. Assange hefur verið ákærður fyrir brot á njósnalögum í Bandaríkjunum og dúsir nú í fangelsi í London. Fréttablaðið/Getty
Fréttablaðið/Getty.

Uppljóstrarar hafa þrátt fyrir þetta verið skotmörk bandarískra stjórnvalda allt fram á þennan dag. Stjórn George Bush yngri fangelsaði blaðamanninn Judith Miller fyrir að neita að gefa upp heimildarmann og Barack Obama setti áður óþekktan kraft í að lögsækja uppljóstrara.

Joe Biden forseti hefur ákveðið að snúa af þessari vegferð. Auk þess kallaði hann eftir bættum siðareglum fyrir hið opinbera í kosningabaráttunni í fyrra en hefur ekki gripið til aðgerða í þeim efnum enn.

Íslenskir gagnalekar

Nokkur dæmi eru um íslensk fréttamál sem eiga uppruna sinn í stórum gagnalekum. Í nokkrum tilvikum hafa þau ratað til dómstóla þar sem heimildaverndin hefur ávallt haft betur.

Í síðasta mánuði voru samþykktar breytingar á lögum um lögbann sem ætlað er að styrkja rétt fjölmiðla gagnvart þeim sem krefst lögbanns á birtingu efnis. Breytingarnar lúta að því að flýta málsmeðferð lögbannskrafna og að unnt verði að bera sérstakar tjáningarfrelsisvarnir fyrir dómara hyggist sýslumaður fallast á lögbannskröfu. Breytingarnar eru hluti af svokallaðri IMMI ályktun sem samþykkt var á Alþingi fyrir rúmum áratug um eflingu tjáningarfrelsis.

Lánabók Kaupþings

Þann 1. ágúst 2009 hugðist fréttastofa RÚV flytja fréttir byggðar á gögnum úr lánabók Kaupþings, en skilanefnd Kaupþings fékk lögbann á birtinguna skömmu áður en kvöldfréttatíminn fór í loftið. Mörgum er eflaust í fersku minni þegar Bogi Ágústsson hóf fréttatímann á frásögn af því að ekki mætti segja fyrstu frétt fréttatímans. Lögbannið tók einungis til RÚV og næstu daga fluttu aðrir miðlar margar fréttir byggðar á gögnunum.

Skilanefndin höfðaði þó ekki staðfestingarmál um lögbannið og því reyndi ekki á það fyrir dómstólum.

Jón Bjarki Magnússon og Jóhann Páll Jóhannsson fengu blaðamannaverðlaun fyrir umfjöllun sína um lekamálið. Þeir voru þá, blaðamenn á DV.

Lekamálið

Vorið 2014 fór af stað atburðarás sem lauk með afsögn þáverandi dómsmálaráðherra, Hönnu Birnu Kristjánsdóttur. Fjölmiðlar komust yfir óformlegt minnisblað sem unnið var í dómsmálaráðuneytinu um tvo hælisleitendur. Hafði minnisblaðið að geyma fordómafullar fullyrðingar um annan þeirra og um það fjölluðu fjölmiðlar. Lögreglan óskaði eftir að dómari úrskurðaði um skyldu fréttastjóra mbl.is til að svara fyrir hver skrifaði frétt vefsins um málið og hvort mbl.is hefði óformlegt minnisblað innanríkisráðuneytisins undir höndum. Þá vildi lögreglan fá að vita með hvaða hætti mbl.is hefði komist yfir minnisblaðið og frá hverjum það barst.

Dómstólar höfnðu beiðni lögreglunnar og töldu hana ekki hafa sýnt fram á að hagsmunir blaðamanns af því að halda trúnað við heimildarmann sinn ættu að víkja fyrir hagsmunum af því að það mál sem til rannsóknar var upplýstist að fullu.

Lögbannsmálið

Stuttu fyrir kosningarnar 2016 hóf Stundin að flytja fréttir úr gögnum sem lekið hafði verið úr þrotabúi Glitnis, þar á meðal var fjallað ítarlega um viðskipti Bjarna Benediktssonar, þáverandi forsætisráðherra, við Glitni rétt fyrir hrun. Eignarhaldsfélagið Glitnir HoldCo fékk lögbann á umfjöllunina og við tók langt ferli fyrir dómstólum til staðfestingar á lögbanninu.

Málið fór alla leið til Hæstaréttar sem sló því föstu að heimildaverndin nái ekki eingöngu til þess að upplýsa ekki nákvæmlega hver heimildarmaðurinn sé, heldur felist einnig í verndinni að blaðamanni verði ekki gert skylt að veita upplýsingar sem geti leitt til þess að kennsl verði borin á heimildarmanninn. Um kröfu Glitnis Holdco þess efnis að blaðamönnum verði gert að svara spurningum um gögnin, sagði Hæstiréttur að útilokað væri að tryggja að svör við slíkum spurningum veiti ekki vísbendingar um frá hverjum umrædd gögn stafa. ■

Jón Trausti Reynisson ritstjóri á Stundinni og Jóhannes Kr. Kristjánsson hjá Reykjavík Media mættu í Hæstarétt þegar lögbannsmálið var þar til umfjöllunar.
Athugasemdir