„Þetta eru auðvitað bara sturlaðir tímar og ekkert við þessu að gera annað en að bíta í skjaldarrendur og blása til sóknar á nýjum vígstöðvum,“ segir Jón Bjarki Magnússon, leikstjóri heimildamyndarinnar Hálfur álfur, sem fjallar um Trausta Breiðfjörð Magnússon sem var lengi vitavörður á Sauðanesi við Siglufjörð.

Eiginkona Trausta, Hulda Líneik Jónsdóttir, kemur einnig við sögu en Jón Bjarki er barnabarn þeirra og myndin hverfist ekki síst um leit afa hans að hinu yfirnáttúrulega í sjálfum sér, álfinum hið innra, á meðan hann undirbýr eigin jarðarför 99 ára gamall.

Jón Bjarki er þekktari sem blaðamaður og ljóðskáld en kvikmyndagerðarmaður, en hann hefur undanfarið búið í Berlín og Hálfur álfur er lokaverkefnið í námi hans þar.
Þegar landið opnaðist fyrir flugumferð á ný dreif hann sig heim til Íslands, ekki síst til þess að frumsýna myndina á Skjaldborgarkvikmyndahátíðinni á Patreksfirði um verslunarmannahelgina.

Þau áform urðu hins vegar að engu og kórónaveirunni að bráð á fimmtudaginn, þegar ráðherrar kynntu hertar samkomuhömlur vegna bakslagsins í baráttunni við COVID-19. „Ég hugsa með miklu þakklæti til þeirra sem hafa staðið í ströngu við skipulagningu hátíðarinnar og gerðu hvað þau gátu til að láta hana verða að veruleika í miðjum heimsfaraldri. Álfurinn hálfi verður bara að bíða betra færis til sýninga síðar meir,“ segir Jón Bjarki.

Álfurinn bíður

Í ljósi tilmæla ríkisstjórnar og almannavarna töldu aðstandendur hátíðarinnar ekki forsvaranlegt, frekar en fjölmargir aðrir í svipaðri stöðu, að halda hátíðina um helgina og tóku „þungbæra“ ákvörðun um að aflýsa hátíðinni
Jón Bjarki þóttist hafa himin höndum tekið þegar Hálfur álfur var valinn á Skjaldborg. „Vegna þess að í öllu samhengi hlutanna núna þá eru það bara alger forréttindi að fá að sýna mynd í bíósal eins og er,“ segir hann og bendir á að vegna faraldursins séu flestar hátíðir haldnar á vefnum. „Þannig að maður var rosalega glaður að vera að fara þangað. En svona er þetta,“ segir Jón Bjarki, æðruleysið uppmálað.

Skjaldborg er önnur hátíðin sem blásin er af, en upphaflega stóð til að heimsfrumsýna myndina í maí á Ethnocineca, alþjóðlegu heimildamyndahátíðinni í Vín, þar sem hún var tilnefnd til verðlauna. „En henni var líka aflýst þannig að álfurinn bíður bara áfram færis,“ segir Jón Bjarki, sem enn stefnir ótrauður á að frumsýna myndina í kvikmyndahúsi.

Óvænt stefna

Jón Bjarki lagði ekki upp með það að gera heimildamynd um álfa, en þeir skutu óvænt upp kollinum og eftir því sem á leið gerðust þeir frekari til fjörsins og vöktu ef til vill fleiri spurningar en þeir svöruðu.
„Þegar ég byrjaði á þessu verkefni þá lagði ég ekkert upp með að þar myndu álfar koma eitthvað sterkt inn, en það er eiginlega bara eitthvað sem gerðist í ferlinu.

Ég ákveð sem sagt að gera þessa heimildamynd og fylgja afa mínum og ömmu eftir, í lokaverkefni mínu í þessu námi í Berlín,“ segir Jón Bjarki, sem fann í ferlinu ýmislegt sem hann var ekki endilega að leita að og djúpar spurningar um jafnvel innstu rök og kjarna tilverunnar vöknuðu, á mörkum tveggja heima.

„Þetta er kannski ákveðið kaos,“ heldur Jón Bjarki áfram og áréttar að hann tali ekki af mikilli reynslu af kvikmyndagerð. „Þegar maður byrjar á svona mynd er maður allavegana með óljósa hugmynd um hvað getur orðið. En svo einhvern veginn fer maður bara inn í hringiðuna og verður líka í rauninni, hvað skal segja, að leyfa atburðarásinni og því sem gerist svolítið að taka yfir.“

Vildi kveðja sem álfur

„Á þessu tímabili er afi að undirbúa 100 ára afmælið en hann er líka að undirbúa eigin jarðarför og er búinn að kaupa kistuna,“ heldur Jón Bjarki áfram. „Það koma upp smá erjur milli þeirra gömlu út af þessu. Svona nettar skemmtilegar deilur þeirra í milli. Ömmu finnst náttúrlega alger della að þurfa að stýra öllu út yfir gröf og dauða og allt það.

Afinn, sem vildi undir það síðasta heita Álfur, var fluglæs á steina.
Mynd/Skjáskot

Annað sem kemur upp í þessu ferli og afa langar að gera áður en hann kveður er að breyta nafninu sínu í Álfur og síðan þegar líður á í veikindum hans og sérstaklega undir lokin er hann að dreyma álfa.
Álfar eru að koma til hans í draumum og svo stundum þegar ég var að tala við hann, var óljóst hvort hann væri bara kannski að sjá þá. Það var næstum því eins og hann upplifði að þeir væru þarna með honum í spítalaherberginu.

Þannig að þetta var svona, hvað skal segja? Var svona leið til að fara í gegnum þetta ferli,“ segir Jón Bjarki hugsi. „Einhvern veginn hans leið til að kveðja. Svona einhvers konar myndhverfing út úr þessari veröld og aðeins inn í einhverja aðra.“

Eru álfar…

Jón Bjarki segir að titill myndarinnar, Hálfur álfur, hafi bara einhvern veginn komið til hans á þessum forsendum í miðju ferlinu. „Mér fannst þetta bara einhvern veginn passa algerlega,“ segir hann og hlær.

Eru álfar þá kannski hálfir menn?

„Ja, það er sko nefnilega einmitt það sem mér fannst líka svolítið skemmtilegt í þessu. Eru Álfar kannski... þú veist…“ segir kvikmyndagerðarmaðurinn hugsi. „Höfum við kannski verið að leita langt yfir skammt? Eru álfar kannski ákveðinn hluti af okkur sjálfum? Eru þeir einhver innri maður? Kannski barnið í okkur?

Ömmu fannst nóg um stússið og blandaði bókvitinu í málið.
Mynd/Skjáskot

Afi elst upp norður á Ströndum og þar voru álfar allt í kring. Amma hans, Vilborg á Felli, sagði honum allt um álfana og það voru álfaborgir í steinunum í kring og það er líka kannski hægt að líta þannig á, að þarna sé verið að nálgast æskuna aftur. Nálgast álfinn í sjálfum sér. Barnið. Og svo framvegis.“

Náið andstæðupar

En hvað fannst ömmu og afa um þetta kvikmyndabrölt í barnabarninu?

„Þau voru svolítið hissa fyrst og afi var mjög upp með sér. Hann var náttúrlega alltaf mikill performer þannig að hann lagði í rauninni allt í sölurnar. Amma var feimnari við vélina fyrst,“ segir Jón Bjarki og bætir við að Hulda hafi fundið sína leið inn í myndina í gegnum ljóðlistina.
„Hún er þarna svolítið fulltrúi bókanna og lestursins en afi meira steinanna. Hann var alltaf mikill steinaáhugamaður, safnaði steinum og las kannski meira í steina heldur en bækur og það eru smá andstæður þarna á milli.

En þeim fannst þetta bara skemmtilegt þegar á leið og voru í rauninni bara mjög spennt yfir þessu,“ segir Jón Bjarki sem náði að sýna ömmu og afa grófklippta útgáfu myndarinnar. „Þau voru mjög glöð, en ná hvorugt að sjá lokaútgáfuna.“

Dýrmætt verkefni

Hálfur álfur er vitaskuld ákaflega persónuleg mynd og verk sem er höfundinum hjartfólgið. „Þegar ég var kominn með þessa hugmynd og er að fara byrja, þá er afi 99 og amma 96 og maður áttaði sig á því að ef ég gerði þetta ekki núna, þá yrði þetta bara einhver hugmynd sem ekkert yrði úr.

Þannig að þegar hugmyndin var komin þá var það einhvers konar neyð sem dró mann áfram og ég sá auðvitað ekki fyrir mér í byrjun hvernig þetta myndi vaxa, en þetta er bara alveg gríðarlega verðmætt og yndislegt, að eiga þennan tíma með þeim. Og ná í rauninni kannski að kveðja á þennan hátt. Það er eiginlega bara algjörlega ótrúlegt. Ég er gríðarlega þakklátur fyrir að hafa fylgt þessu eftir og átt þessar miklu og góðu stundir með þeim.“