Fæðingar­tíðnin hér á landi er nú í sögu­legu lág­marki en hún er nú á milli 1,7 og 1,8 börn á ævi hverrar konu. Hún hefur yfir­leitt verið há á Ís­landi miðað við önnur Evrópu­lönd, eða í kringum tvö börn á hverja konu frá því upp úr 1980,“ segir Ólöf Garðars­dóttir, prófessor í fé­lags­sögu á mennta­vísinda­sviði Há­skóla Ís­lands, í sam­tali við Frétta­blaðið.

Hún segir að það megi í þessu sam­hengi þó ekki gleyma því að á­stæðan fyrir því að íbúum hefur ekki fækkað, þrátt fyrir að fæðingar­tíðni hafi lækkað, sé að fólk lifir miklu lengur í dag en áður. Lífs­líkur eru með þeim hæstu hér á landi. Árið 2018 var meðal­ævi­lengd karla 81,0 ár og meðal­ævi­lengd kvenna 84,1 ár á Ís­landi.

Hún segir að með til­liti til, sem dæmi, fram­leiðni sé það vissu­lega ó­kostur. Með því að reikna fram­færslu­hlut­fall [e. Depende­cy ratio] sé hægt að sjá hversu margir aldraðir og börn eru að baki hverjum vinnandi ein­stak­lingi. Hlut­fallið fæst með því að reikna hlutfall fólks á eftir­launa­aldri plús börn af öllum vinnandi. Hér á Ís­landi er hlut­fallið 0,649 samkvæmt tölum Hagstofunnar. Sé hlut­fallið 1 þýðir það að jafn­mörg eru ekki vinnandi og þau sem eru vinnandi.

Mögulega tilefni til að hafa áhyggjur

Ólöf segir að ef litið er á fæðingar­tíðni með til­liti til þeirra lífs­gæða sem við lifum við og fram­leiðni í sam­fé­laginu þá sé mögu­lega til­efni til að hafa á­hyggjur af lækkandi fæðingar­tíðni. Spurð hvort inn­flutningur á fólki myndi leysa vandann segir Ólöf að í mörgum Evrópu­löndum grund­vallist hag­vöxtur að veru­legu leyti á að­fluttu vinnu­afli. Þetta eigi aug­ljós­lega við um Ís­land um þessar mundir. Það sé þó mikill mis­skilningur að fæðingar­tíðni hækki við það að inn­flytj­endum fjölgi, það er fólki ekki endi­lega ofar­lega í huga að bæta við sig barni þegar það flytji bú­ferlum milli landa. Hér á landi eru flestir inn­flytj­endur frá austan­verðri Evrópu þar sem fæðingar­tíðnin sé mun lægri en hér á landi, inn­flytj­endur hér á landi eignast þannig mun færri börn en Ís­lendingar.

Mikilvægt að bæta skilyrði til barneigna

Hún segir að það sem myndi helst leiða til hækkaðrar fæðingar­tíðni, hér á landi, miðað við reynslu annarra landa, væri að hækka aftur fæðingar­or­lofs­þakið og að lengja fæðingar­or­lofið og leitast við að brúa bilið milli fæðingar­or­lofs og leik­skóla. Há­marks­greiðsla í fæðingar­or­lofi var lækkuð veru­lega í kjöl­far efna­hags­hrunsins 2008 en hefur nú verið hækkuð og stendur núna í 600 þúsund krónum. Fæðingaror­lof er alls níu mánuðir, en fé­lags- og barna­mála­ráð­herra til­kynnti fyrr á árinu að það yrði tíu mánuðir um næstu ára­mót.

Ólöf segir að greiðslu­há­markið geti skipt sköpum fyrir fólk. Sér­stak­lega þegar litið er til þess að fólk eignast al­mennt börn seinna um ævina og sé þá að eignast börn í miðjum starfs­frama. Þá finnist því síður eins og það geti lækkað ráð­stöfunar­tekjur. Heildar­laun voru að meðal­tali 721 þúsund árið 2018. Mið­gildi var 632 þúsund og al­gengustu mánaðar­laun voru 550 til 600 þúsund í fyrra.

Enn mjög há hér miðað við önnur Evrópulönd

Ólöf segir að þrátt fyrir að fæðingar­tíðni hafi lækkað hér­lendis þá sé hún þó enn há í saman­burði við fæðingar­tíðni annars staðar í Evrópu. Hún hafi lengi verið mjög lág í mörgum löndum í Evrópu og nefnir sem dæmi Þýska­land. Þar hafi fæðingar­tíðni dottið niður í 1,3 börn á ævi hverrar konur í kringum 1970. Það er á­huga­vert að þar hækkaði fæðingar­tíðnin fyrir nokkrum árum þegar Þjóð­verjar breyttu fæðingar­or­lofs­lög­gjöfinni að nor­rænni fyrir­mynd. Á Portúgal, Spáni og Ítalíu sé hún afar lág, á bilinu 1,2-1,3 og hafi verið þar síðan 1990.

„Það er auð­vitað engan veginn nóg til að við­halda mann­fjöldanum. Þar hefur ævi­lengdin líka lengst þannig að sum þessara landa eru í tals­vert miklum erfið­leikum,“ segir Ólöf.

Ólöf Garðarsdóttir er prófessor í félagssögu við Menntavísindasvið Háskóla Íslands.

Öldrun þjóðarinnar úr­lausnar­efni

Ný­lega birti Hag­stofan tölur um meðal­ævi­lengd Ís­lendingaog fer hún sí­fellt hækkandi. Árið 2018 var meðal­ævi­lengd ís­lenskra karla 81 ár en kvenna rúm­lega 84 sem er með því hæsta í Evrópu. Á síðustu 40 árum hefur meðal­ævi­lengdin hækkað um 10 ár. Á sama tíma hefur frjó­semi lækkað skarpt, úr 2,9 börnum á hverja konu í 1,7. Gefur því auga­leið að þjóðin eldist hratt með til­heyrandi vanda­málum.

„Við erum ekki enn komin í vand­ræði út af þessu,“ segir Ólafur Þór Gunnars­son, þing­maður Vinstri grænna og öldrunar­læknir, í sam­tali við Frétta­blaðið. „Við erum svo lán­söm að hafa líf­eyris­kerfi sem er að stærstum hluta fjár­magnað af sparnaði ein­stak­linganna sjálfra. Þess vegna erum við ekki með alveg sömu vanda­mál og þar sem líf­eyris­kerfið er fjár­magnað með öðrum hætti.“

Þjóð sem verður sífellt eldri

Það sem lendir á okkur er hins vegar að fjár­magna heil­brigðis­þjónustu fyrir þjóðina sem verður sí­fellt eldri. Bæði spítala­þjónustu og fjölgun hjúkrunar­rýma.
„Eldra fólk er samt heilsu­hraustara en áður,“ segir Ólafur. „Þau krónísku heilsu­fars­vanda­mál sem fylgja öldrun byrja nú seinna en áður. En fjöldinn sem þarf á heil­brigðis­þjónustu að halda mun samt aukast. Árið 2060 munu verða á þriðja tug þúsunda yfir 85 ára aldri.“

Líf­eyris­málin hafa einnig verið til um­ræðu og nefnir þing­maðurinn Óli Björn Kára­son vandann „tifandi tíma­sprengju“. Ólafur vill ekki ganga svo langt.
„Þetta er alveg klár­lega úr­lausnar­efni sem við þurfum að finna lausn við. Um­ræðan um að seinka líf­eyris­töku­aldrinum hand­virkt var rædd í þing­nefnd fyrir nokkrum árum en um­ræðan hefur ekki verið í gangi síðan. Þessi frétt Hag­stofunnar er á­minning til okkar um að við þurfum að hugsa um þessi mál,“ segir Ólafur.

Ein leið að dreifa lífeyristökualdri

Nefnir hann að ein leiðin gæti verið að dreifa líf­eyris­töku­aldrinum og það sé þegar hafið að ein­hverju leyti. Lausnin gæti verið að sumir taki líf­eyri 65 ára eða yngri en aðrir jafn­vel ekki fyrr en um 75 ára aldurinn. 67 ára við­miðið hafi verið sett þegar fólk lifði skemur og var heilsu­veilla en nú.

Nokkrar leiðir til að rétta hlut­fallið af hafa verið nefndar. Ein er inn­flutningur vinnu­afls og tekur Ólafur undir að hann sé nauð­syn­legur í sumum geirum. Önnur er stytting menntunar en Ólafur telur hana ekki rétta. Frekar ætti að auka við endur­menntun og sveigjan­leika.

En hvað getum við gert til að fjölga barn­eignum?

„Til dæmis lengja fæðingar­or­lofið sem við höfum verið að gera. Einnig að brúa um­önnunar­bilið frá lokum fæðingar­or­lofs til leik­skóla og gera fólki kleift að sinna börnum, til dæmis þegar þau eru veik. Allt hefur þetta á­hrif.“

Ólafur Þór
Fréttablaðið/Sigtryggur Ari

Hvað er fæðingartíðni?

Helsti mælikvarði á frjósemi er fjöldi lifandi fæddra barna á ævi hverrar konu. Yfirleitt er miðað við að frjósemi þurfi að vera um 2,1 barn til þess að viðhalda mannfjöldanum til lengri tíma litið.

Gögn frá Hagstofunni.

Meðalaldur kvenna við fæðingu fyrsta barns hefur hækkað um 4,5 ár á 30 árum.

2018: 28,2 ár

2008:26,4 ár

1998:25,1 ár

1988: 23,7 ár

Gögn frá Hagstofunni.

Meðalævilengd

Árið 2018 var meðalævilengd karla 81,0 ár og meðalævilengd kvenna 84,1 ár á Íslandi. Frá árinu 1988 hafa karlar bætt við sig rúmlega sex árum og konur rúmlega fjórum í meðalævilengd.

Gögn frá Hagstofunni.