Ásdís Olsen hefur haldið úti þættinum Undir yfirborðið á Hringbraut undanfarin ár þar sem áherslan hefur verið á afhjúpandi umræðu um mannleg málefni. Hér er um að ræða sérstaka útgáfu þáttarins í tilefni Kvenréttindadagsins sem er í dag, laugardag.

Auk þriggja þolenda sem segja sögu sína eru þátttakendur í umræðuþættinum sérfræðingarnir Hanna Björg Vilhjálmsdóttir kennari í kynjafræði og Steinunn Gyðu- og Guðjónsdóttir talskona Stígamóta.

„Ég á fjórar dætur þannig að málið er mér skilt. Ég hef líka áttað mig á því að ég þarf stöðugt að vera að endurskoða mínar hugmyndir og hugsunarhátt eftir því sem meðvitund eykst og réttsýnin verður meiri.

Mín kynslóð ólst upp við bælingu og drusluskömm. Það sagði enginn frá misnotkun og ofbeldi. Þá báru þolendur skömm sína í hljóði enda mátti ekki skyggja á ímyndina. Ég þurfti að horfast í augu við margar viðhorfaskekkjur þega áfallið dundi yfir í minni fjölskyldu.


Dóttur minni var nauðgað af besta vini sínum þegar hún var 16 ára saklaus menntaskólastelpa. Ég kenndi mér um að hafa mistekist í uppeldinu. Ég skammaðist mín fyrir að hafa ekki verndað hana og ég vildi ekki að neinn vissi af því að þetta hefði komið fyrir.

Ég var með alls kyns hugsanaskekkjur og fordóma gagnvart þolendum og fjölskyldur þeirra. Enn í dag, mörgum árum seinna finnst mér erfitt að viðurkenna að dóttir mín hafði orðið fyrir nauðgun,“ segir Ásdís einlæg.

„Dóttur minni var nauðgað af besta vini sínum þegar hún var 16 ára saklaus menntaskólastelpa."

„Ég þurfti hreinlega að tileinka mér ný viðhorf og viðbrögð. Við foreldrarnir fórum í ráðgjöf og fengum þau ráð að aðhafast ekkert heldur vera til staðar og styðja dóttur okkar í sinni eigin úrvinnslu. Hún treysti sér ekki til að kæra og það tók hana langan tíma að ná aftur í styrkinn sinn og losa sig við skömmina.

Ég gleymi aldrei þeim degi þegar hún kom heim og sagði; „Ég er tilbúin til að láta hann heyra það og skila skömminni. Það breytti öllu,“ segir Ásdís.

Auk þriggja þolenda sem segja sögu sína eru þátttakendur í umræðuþættinum sérfræðingarnir Hanna Björg Vilhjálmsdóttir kennari í kynjafræði og Steinunn Gyðu- og Guðjónsdóttir talskona Stígamóta.

„Gerandinn var í sama menntaskóla og dóttir mín og fékk hún ítrekað kvíðakast þegar hún mætti honum á göngunum og hringdi þá og bað okkur foreldrana að sækja sig. Við leituðum ráða hjá skólayfirvöldum en það var ekki hægt að víkja honum úr skólanum. Á endanum var það hún sem tók sér hlé frá námi og þetta er saga sem ég heyri frá fleiri þolendum, sem þurfa endalaust að líða fyrir þessi brot.“


Ásdís segir þörf á því að varpa ljósi á stöðu þolenda kynferðisofbeldis og það óréttlæti sem þeir verða fyrir.

„Einn viðmælandi minn segir einmitt frá því hvernig komið hafi verið fram við hana sem druslu þegar hún var unglingur vegna þess að hún var með svo stór brjóst. Það var ótrúlega áhrifaríkt að heyra hennar sögu, hvernig hún var skömmuð fyrir klæðnað og þar fram eftir götunum, því þannig hafi hún verið að vekja upp hvatir hjá körlum.“


Skelfilegar afleiðingar


Í þættinum birtast viðtöl við þrjár konur sem eru fórnarlömb kynferðisofbeldis auk þess sem tveir sérfræðingar ræða málefnið.

„Ég spurðist fyrir inni á spjallþráðum um málefnið og fékk ábendingar frá Stígamótum og fleiri stöðum. Ég tók mörg viðtöl við þolendur við gerð þáttarins og oft láku tárin niður kinnarnar hjá bæði mér og viðmælendum mínum.“

„Ég reyndi að ýta þeim af mér til skiptis en það var allt einhvern veginn í móðu,“ segir Sólveig Auðar Hauksdóttir, 38 ára skurðhjúkrunarfræðingur í þættinum.

Aðspurð hvað hafi helst komið henni á óvart svarar Ásdís einlæg;

„Að standa sjálfa mig að því að bera skömm yfir því að dóttir mín hafi lent í þessu. Ég þurfti að kljást við tilfinninguna að ég hefði átt að geta komið í veg fyrir þetta. Eins líka eigin fordóma, að halda að ákveðin gerð stúlkna lendi í þessu.

Það er skelfilegt að horfast í augu við það hjá sjálfum sér. En það eru margar hugsanaskekkjurnar afleiðingar af því að hafa alist upp í feðraveldi,“ segir Ásdís og heldur áfram:

„Svo er það hitt, að horfa upp á þessar skelfilegu afleiðingar sem ofbeldið hefur haft í för með sér fyrir þessar konur og hversu mikill skaði fyrir sálina þetta hefur verið.

Þær droppuðu allar út úr námi. Allar fóru þær í gegnum skelfileg kvíðatímabil, einhverjar gerðu tilraun til sjálfsvígs og lentu inni á geðdeild. Við erum að tala um mjög alvarlegar afleiðingar.“

„Af hverju ætti ég að bera virðingu fyrir sjálfri mér þegar enginn annar ber virðingu fyrir mér?“ ... „Mig langar ekki að vera í þessum líkama og oft langar mig ekki til að lifa." Áslaug Adda Maríusdóttir, 27 ára háskólanemi í þættinum.

Tvær af þrem fluttar úr landi


Ásdís segir markmiðið hafi verið að vekja athygli á þessum alvarlegu afleiðingum og gefa þolendum svigrúm til að tjá sig og rétta þeirra hlut gagnvart samfélaginu.


„Mig langar að þær viti að þeim sé trúað, að þær hafi verið órétti beittar, að það sér ósanngjarnt og að við stöndum með þeim. Tvær stúlknanna sem ég ræddi við eru fluttar úr landi. Í öðru tilfellinu er stúlkan úr litlu bæjarfélagi og það er lögreglumaðurinn á staðnum sem er gerandinn.

Hann er ennþá lögreglumaður og kennir börnum á bíl. Ein er skurðhjúkrunarfræðingur og á 16 ára dóttur og talar sérstaklega um það hversu erfitt það sé að nú sé dóttirin á sama aldri og hún sjálf var þegar ofbeldið átti sér stað. Þessar þurfa ekki að bera sár sín í hlóði lengur,“ segir Ásdís að lokum.

„Ég fékk stimpil á mig að ég væri drusla þegar ég var 15 ára af því að ég var með stór brjóst" ... „Ég er flutt úr landi en hann er ennþá lögreglumaður og kennir börnum á bíl,“ segir Tanja M. Ísfjörð Magnúsdóttir, 25 ára B.A. í sálfræði í þættinum.