Björk Eiðsdóttir
bjork@frettabladid.is
Föstudagur 1. október 2021
23.00 GMT

Eiginmaður Evu Dísar, Stefán Haraldsson, lést í apríl 2019 eftir hjartaskipti í Gautaborg.

„Hann fæddist með hjartagalla en hafði átt góða æsku og gott líf, þrátt fyrir veikindi,“ útskýrir Eva Dís en þau Stefán kynntust þegar hún var 18 ára og hann 22 ára.

„Þótt veikindin hafi alltaf verið með okkur þá voru þau ekki fyrirferðarmikil, þetta var normið okkar. Þegar maður hugsar til baka finnst manni það kannski pínu sérkennilegt,“ segir Eva Dís um veikindin.

Það var svo árið 2017 að heilsu Stefáns fór að hraka.

„Hann fékk þá skilgreiningu að hann væri með hjartabilun sem þýðir í raun að ekkert er hægt að laga heldur sé frekar verið að reyna að halda stöðunni eins og hún er. Þarna áttuðum við okkur á því að hann þyrfti mögulega að fara í hjartaskipti í framtíðinni.“

Eva Dís segir Stefán hafa haft einstaka hæfileika til að finna sinn takt í lífinu með þeim hömlum sem honum voru settar.

„Ég held því að ansi margir í kringum okkur hafi ekkert áttað sig á því hversu veikur hann var.“


Staðan var sjokk fyrir okkur


Undir lok árs 2018 fóru þau hjónin til Gautaborgar þar sem metið var hvort Stefán væri kandídat í hjartaskipti.

„Ég man eftir að við ræddum að hann yrði örugglega sendur heim og ætti að koma aftur eftir svona tvö ár.“

Það varð þó alls ekki raunin.

„Það var aftur á móti merkilegt með Stefán, hversu heilbrigður hann virtist,“ segir hún og rifjar upp að á síðustu myndinni sem tekin var af honum, degi áður en hann fór út í hjartaskipti, sé hann sætur og fínn eins og hann var alltaf.

„Þig myndi aldrei gruna að þessi maður væri að bíða eftir hjartaskiptum.”


„Þig myndi aldrei gruna að þessi maður væri að bíða eftir hjartaskiptum.”


Sérstök nefnd metur hvort fólk eigi erindi á hjartaskiptalista en Eva Dís segir það ekki hafa tekið langan tíma að taka ákvörðun í tilfelli Stefáns.

„Þetta var svolítið sjokk fyrir okkur, að þetta væri staðan.“


Ætli þetta sé banaslys?


Eftir þessa skoðun héldu hjónin aftur heim. Þau vissu að Stefán væri kominn á lista en ekki hvar á listanum hann væri.

„Það eina sem okkur var sagt var að listinn væri stuttur og allar líkur væru á því að hann kæmist fljótt að. Þetta er svolítið eins og þegar maður er að bíða eftir fæðingu, maður er búinn að pakka ofan í tösku og er bara að bíða,“ segir Eva og lýsir tímanum frá desember og fram í apríl þegar kallið kom, sem mjög skrítnum.

„Á hverjum einasta degi bíður maður eftir að þetta símtal komi og því lengri sem þessi tími er því þyngri verða hugsanirnar. Þegar maður heyrir í sjúkrabíl, hugsar maður innst inni: „Ætli þetta sé banaslys?“ Maður fer í algjörlega absúrd hugsunarhátt. Það lifir enginn án hjarta, svo maður er meðvitaður um að það þarf einhver að deyja til að ástvinur manns lifi,“ lýsir hún og segir þennan þankagang skapa mikið samviskubit.


„Þegar maður heyrir í sjúkrabíl, hugsar maður innst inni: „Ætli þetta sé banaslys?“


Ræddu aldrei dauðann


Það var svo á sunnudegi í apríl að fjölskyldan fór í fermingarveislu og eldri sonurinn hélt svo í körfuboltabúðir yfir páskana og kvaddi föður sinn.


„Við förum að sofa og á miðnætti hringir sími Stefáns. Okkur var sagt að komið væri hjarta og við þyrftum bara að gera okkur klár. Þá fer af stað skrítin atburðarás,“ útskýrir Eva Dís og lýsir því hvernig hún hafi bæði verið full eftirvæntingar en um leið aldrei upplifað aðra eins hræðslu.

„Við vorum samt alltaf ótrúlega bjartsýn og við ræddum aldrei dauðann sem möguleika. Það er einmitt hluti þess að ég fór að vinna þessa þætti mína,“ útskýrir Eva Dís, sem átti hugmyndina að Missi, ásamt Ínu vinkonu sinni, sjónvarpsseríu sem fór nýverið af stað í Sjónvarpi Símans. Þættirnir sem eru sex talsins fjalla um sorg og missi en ekki síst framhaldið eftir slíkt áfall.

„Ég er búin að hugsa þetta fram og til baka og ég held hreinlega að við höfum þurft að halda þessum fókus, við ætluðum að vera svo bjartsýn á að þetta myndi ganga.“


Súrefnisskortur í aðgerð


Hjónin fóru með sjúkraflugi til Gautaborgar. Þar fór Stefán í hjartaskiptaaðgerð sem talað var um fyrir fram að myndi taka um átta klukkustundir. Hún tók aftur á móti 23 tíma enda flóknari en talið var í fyrstu. Að tuttugu og þremur klukkustundum liðnum kom Stefán úr aðgerð og segir Eva Dís bjartsýni hafa ríkt fyrstu klukkustundirnar en fljótlega hafi eitt og annað farið að valda áhyggjum.

„Það kom fljótt í ljós að hann hafði orðið fyrir súrefnisskorti í aðgerðinni en því ollu margir samverkandi þættir.“

Með degi hverjum varð ljósara að ef hann myndi vakna yrði ástandið mjög erfitt.

Eva Dís upplifir að nú að tveimur árum liðnum geti hún horft fram á veginn, sárar tilfinningar hafi mildast. Fréttablaðið/Sigtryggur Ari

Þegar ljóst var að ástandið væri krítískt var mælt með því að drengirnir, þá átta og ellefu ára, kæmu út og komu bræður Stefáns með þá til Svíþjóðar auk þess sem faðir hans var kominn.


Lífið gefur ekki hlé


Tveimur dögum síðar kom í ljós að heilastarfsemin var engin.

„Við náðum ótrúlega dýrmætum tíma saman fjölskyldan og þó synirnir hafi ekki séð pabba sinn vakandi þá var mikilvægt að þeir fengju alla söguna og næðu þessari tengingu.“

„Við fjölskyldan fengum frábæra aðstöðu í sjúkrahúsgarðinum rétt upp við gjörgæsluna. Fallegt sænskt hús með rósóttum sófum, kirsuberjatrjám og lítilli tjörn.“

Daginn eftir að Stefán lést rann upp páskadagur og drengirnir sem höfðu komið með páskaeggin sín frá Íslandi biðu spenntir eftir að leita að þeim. Lífið hélt svo sannarlega áfram.

„Við fullorðna fólkið vorum því í eins konar móðu að fela páskaeggin í sjúkrahússgarðinum. Á þessu augnabliki var allur fókusinn á að vera til staðar fyrir þá,“ segir Eva Dís og lýsir því hvernig allt verði skýrt í slíku áfalli.

„Lífið gefur manni ekki breik í eina mínútu.“


Ekki undir þetta búin


„Við vorum á leið út til að hefja nýtt líf, en svo komum við heim án hans,“ útskýrir Eva Dís.

„Ég var með væntingar fyrir okkur sem fjölskyldu, um hluti sem flestum þykja sjálfsagðir, eins og að geta farið í fjallgöngur eða á skíði. Svo kom ég heim og það var vissulega nýtt líf, en ekkert eins og ég hafði séð fyrir mér og ég var bara ekkert undir það búin. Það var enginn búinn að pæla í þessum möguleika,“ segir Eva Dís, sem segist hafa velt því töluvert fyrir sér eftir á hvers vegna þau hafi aldrei rætt þann möguleika að Stefán myndi ekki lifa þessa stóru aðgerð af.

„Ég og aðrir hafa spurt mig hvers vegna við höfðum aldrei rætt þetta. Ég spyr þá á móti: „Er það svo rosalega skrítið?“ Ég held það sé ekkert skrítið, við höfðum ekkert val. En svo er þetta líka hluti af okkar samfélagi. Við erum með dauðafóbíu og sussum til að mynda á börnin okkar þegar þau fara að spyrja út í dauðann og svörum þeim helst að enginn sé að fara að deyja, sem er náttúrlega bara kjaftæði.“


„Við erum með dauðafóbíu og sussum til að mynda á börnin okkar þegar þau fara að spyrja út í dauðann og svörum þeim helst að enginn sé að fara að deyja, sem er náttúrlega bara kjaftæði.“


Mýktin kemur með áfallinu


„Það er svo margt sem maður hefði viljað segja og gera. Ég hélt til að mynda að ég væri rosa dugleg að segja strákunum mínum að ég elskaði þá en fattaði svo að ég væri alveg sparsöm á það. Nú í dag kveð ég þá aldrei nema segja þeim að ég elski þá og segi öðrum oftar að mér þyki vænt um þá.

Ég ætla ekki að segja að ég hafi verið köld áður, en kannski að vissu leyti.

Maður mýkist við svona áfall og áttar sig á hvað lífið er brothætt og með því styrkist maður. Auðmýktin gerir það að verkum að fólkið mitt færist nær mér, ég hleypi betur að mér og finn þannig betur stuðning fólksins míns. Ég var framagjörn ung kona sem ætlaði sér hátt og var alltaf að maxa mig í námi og vinnu. Ég ætlaði mér stóra hluti, svo gerist þetta og þá sé ég að þessir hlutir skipta engu máli,“ segir hún einlæg.


„Ég ætla ekki að segja að ég hafi verið köld áður, en kannski að vissu leyti."


„Þegar maður hittir fólk í sorg sér maður betur og betur hversu margt sem við erum að gera í heiminum í dag skiptir engu máli. Við í vestrænum heimi erum sjúklega sjálfhverf,“ segir hún ákveðin.

Játaði sig sigraða

Þótt Eva Dís hafi minnkað við sig vinnuna í dag þá gerði hún það alls ekki strax. Hún hélt áfram að vinna í markmiðalistanum sínum og bauð sig meðal annars fram í stjórn verkfræðistofunnar sem hún starfar fyrir og tók þar sæti.

„Þetta var í mínum huga algjörlega lógískt – bara áfram gakk!“

„Adrenalínið dugði í smástund en svo játaði ég mig hreinlega sigraða í febrúar síðastliðnum og fór í sex mánaða veikindaleyfi. Minn fókus hafði verið að reyna að koma börnunum í gegnum þetta og þegar mér fannst þeir orðnir góðir fór ég að slaka aðeins á og eins og samkvæmt uppskrift þá hafði ég tæmt mín batt­erí.“


„Adrenalínið dugði í smástund en svo játaði ég mig hreinlega sigraða í febrúar síðastliðnum og fór í sex mánaða veikindaleyfi."


Talið berst að söknuðinum sem eðlilega hellist yfir við makamissi og ekki síst þegar fólk er búið að vera par frá því á unglingsárunum.

„Ég hafði séð fyrir mér að ég myndi sakna hans mest í ákveðnum aðstæðum, en svo saknar maður sterkast í aðstæðum sem eru varla sérstakar. Þegar maður er bara heima og allir að gera sitt. Maður fattar hversu miklu þessir litlu hlutir, sem maður er svo vanþakklátur fyrir, skipta. Hversdagsleikinn í sinni smæstu mynd, að skipuleggja vikuna og skipta með sér verkefnum.“


„Ég hafði séð fyrir mér að ég myndi sakna hans mest í ákveðnum aðstæðum, en svo saknar maður sterkast í aðstæðum sem eru varla sérstakar."


Eva Dís segir sáran missinn hafa mýkt sig sem manneskju og með mýktinni komi styrkur. Fréttablaðið/Sigtryggur Ari

Nýtt samband


Eva Dís sótti sér fljótt faglega aðstoð, bæði í gegnum sálfræðing, prest á Landspítala og í jafningjastuðning og segir allt hafa hjálpað sér. Í stuðningshópi hjá Sorgarmiðstöðinni kynntist Eva Dís Gísla og hófu þau ástarsamband fyrir ári síðan. Hann hafði misst eiginkonu sína og tengdust þau strax sterkum böndum.

„Ég fann sterkt þegar ég hóf þetta samband ári eftir að Stefán lést, að samfélagið hugsaði að það væri allt í lagi með mig og þá saknaði ég hans ekki lengur.

En mig langaði að öskra á torgum: „Ég sakna hans!“ segir Eva Dís og finnst sem óskráðar reglur gildi í samfélaginu um hvenær sé viðeigandi að hefja samband á ný.

„Það er ótrúlega dýrmætt að eiga þessa sömu reynslu að baki og einmitt þess vegna held ég að hlutirnir hafi gerst tiltölulega hratt. Það getur verið erfitt fyrir nýjan maka að finna sér stað þar sem fyrrverandi maki hefur fallið frá. Þetta er allt annað en skilnaður. Nýi makinn þinn saknar enn og elskar þann sem er látinn. Þetta eru flóknar tilfinningar.“


„þetta er allt annað en skilnaður. Nýi makinn þinn saknar enn og elskar þann sem er látinn. Þetta eru flóknar tilfinningar.“


Eva Dís segist hafa verið forvitin um sorgina sem hún hafði svo oft heyrt að væri misjöfn á milli einstaklinga og aðstæðna.

„Við Ína Ólöf Sigurðardóttir, vinkona mín og framkvæmdastjóri Sorgarmiðstöðvar, vorum einhvern tíma að ræða þessi mál og ég sagði að það þyrfti einfaldlega að gera sjónvarps­þætti um þetta. Ekkert dramarugl, heldur um það hvernig fólk heldur áfram og vinnur í hlutunum.“


Eftirlifendur þjakaðir af samviskubiti

Hugmyndin varð eins og fyrr segir að veruleika, þökk sé Reyni Lyngdal, Frey Eyjólfssyni, Republik Film og Símanum, og segir Eva Dís rauða þráðinn hafa verið að finna viðmælendur sem þær vissu að hefðu unnið vel í sínum málum, væru tilbúnir að tala hreinskilnislega og jafnvel stinga á tabú.

„Ég held að þeir sem lenda í svona áföllum séu oft svo þjakaðir af samviskubiti. Það er samviskubitið yfir að gráta ekki nóg, yfir að brosa, yfir að eignast annað barn eða nýjan maka. Það er eins og okkur sé kennt að við eigum ekki að finna gleðina aftur. Samt eigum við að halda áfram. Þetta verður tilfinningalegur hrærigrautur.“


„Það er eins og okkur sé kennt að við eigum ekki að finna gleðina aftur."


Eva Dís segist í dag forgangsraða á annan hátt en áður.

„Ég vel samveruna með strákunum fram yfir annað í dag. Það er líka hluti af eftirsjánni, að ég valdi oft vinnuna fram yfir okkur. Eftirsjáin er að hafa ekki valið samveru með honum og strákunum og ætla ég að læra af því.“


Velur í dag öðruvísi


Eftirsjá er oft áberandi við slíkan missi og er Eva Dís þar ekki undanskilin.

„Ég hefði viljað ræða möguleikann á að hann myndi deyja og vera betur undirbúin. Eftirsjáin snýst aðallega um mína forgangsröðun. Í dag vel ég öðruvísi. Ég leyfi mér að vera meira á staðnum, sem er ákveðin núvitund. Og svo er það líka þessi klisja: Ég hefði viljað segja honum oftar hvað mér fannst hann frábær. Í hverju mér fannst hann góður, en ég held að við séum oft duglegri að segja maka okkar hvað okkur finnst þeir ekki góðir í. Ég sakna messenger-skilaboðanna um hvað á að vera í matinn sem er leiðinlegasta spurning dagsins.“


„Ég sakna messenger-skilaboðanna um hvað á að vera í matinn sem er leiðinlegasta spurning dagsins.“


Eva Dís segir hreinskilni einkenna nýja sambandið. „Þó við séum búin að vera stutt saman er þroski sambandsins mikill og reynslan skilar sér í öll okkar samskipti. Það er dýrmætt að hafa bæði farið í gegnum þetta, líka fyrir börnin okkar. Ég get sagt honum að ég sakni Stebba. Það er ekki sjálfgefið að geta rætt slíkt við nýjan maka.

Okkur þykir líka vænt um maka hvors annars, það er skrítin tilfinning að þykja vænt um einhvern sem maður hitti aldrei.“


Tilfinningarnar mildast


Nú eru tvö ár frá því að Stefán féll frá og segist Eva Dís finna að hún sé að lenda og hún sjái nú að það verði í lagi með þau. Þau geti farið að fókusa aftur á lífið fram undan.


„Tilfinningarnar mildast og maður getur hugsað til erfiðra aðstæðna án þess að það sé óbærilega vont.“


„Tilfinningarnar mildast og maður getur hugsað til erfiðra aðstæðna án þess að það sé óbærilega vont.“


Eva Dís hefur sannarlega unnið vel úr sárri reynslu og tekið það besta út úr henni eins og hún var strax staðráðin í að gera.

„Mér fannst strax himinninn blárri og fjöllin grænni, litirnir sterkari. Ég fór stundum í bíltúr því mér fannst sólsetrið svo fallegt. Áður fyrr hefði ég ælt yfir slíkri væmni.

Ég upplifði svo mikið þakklæti. Að horfa á börnin mín vaxa og átta mig á því að það er ég sem fæ að njóta þess. Ég ákvað strax að ég ætlaði að láta þetta efla mig, efla strákana mína. Auðvitað hefði ég viljað að þetta hefði ekki gerst en ég sjálf er betri manneskja af því þetta gerðist.


Alltaf að syrgja


„Þó ég sé brosandi glöð er ég alltaf að syrgja. Ég hugsaði lengi hvenær ég myndi hætta að vakna með hann sem fyrstu hugsun eða sofna með hann sem síðustu, en það er enn þannig og núna vil ég ekki að það hverfi. Þannig tekur maður ástvini áfram með sér í gegnum allt lífið.

Ég mun alltaf sakna hans. Við stórar stundir í lífi sona okkar græt ég bæði af gleði og af sorg yfir því að hann skuli ekki vera hér. Manneskjan sem grét aldrei er meyr og klökk yfir minnstu hlutum og mér finnst það allt í lagi. Það er bara styrkleikamerki að tengjast tilfinningum sínum, frekar en veikleikamerki.

Athugasemdir