Björn Þorláksson
bth@frettabladid.is
Fimmtudagur 6. október 2022
05.00 GMT

Sala á áfengi, mæld í vínanda á tímabilinu 1980 til 2020, fór úr þremur lítrum á mann upp í sex lítra á hvern Íslending, 15 ára og eldri.

Íslendingar drekka oftar en áður en minna í einu að jafnaði. Unglingadrykkja hefur minnkað en þriðja hvert barn í 9. bekk hefur neytt áfengis og vísbending er um að vandinn sé aftur að aukast. Fjárveitingar til forvarna eru á sama tíma 15 prósentum minni nú en fyrir nokkrum árum.

Sunnudagsvínið á leiðinni?

Fréttablaðið hefur fjallað um frumvarp nokkurra Framsóknarþingmanna sem myndi gera ÁTVR kleift að selja vín alla sunnudaga og á stórhátíðum. Sigrún Ósk Sigurðardóttir, aðstoðarforstjóri ÁTVR, segir það Alþingis að ákveða framhaldið. „Við myndum reyna að skoða að koma til móts við viðskiptavini með aukinni þjónustu ef það verður heimilað. Ég sé samt ekki fyrir mér að allar okkar búðir yrðu opnar á sunnudögum,“ segir Sigrún.

Milli áranna 2020 og 2021 jókst sala hjá ÁTVR um heil 40 prósent. Sumir hafa viljað skýra aukningu með áfengiskaupum erlendra ferðamanna. Innan ÁTVR hefur sá hlutur að sögn Sigrúnar verið áætlaður óverulegur eða um 2 prósent. Þá varð minni sala fyrstu níu mánuði þessa árs miðað við 2021.

Fjölgun veitingastaða sem selja áfengi er gríðarleg. Bruggstaðir hafa fengið heimild til að selja „beint frá býli“. Áfengiskaup í gegnum internetið hafa orðið að veruleika og allir þessir þættir stórauka aðgengi.

Sigrún Ósk Sigurðardóttir, aðstoðarforstjóri ÁTVR.
Fréttablaðið/Sigtryggur Ari

Bæta þurfi í forvarnir

Heilbrigðisráðuneytið úthlutar fé í gegnum Lýðheilsusjóð en Embætti landlæknis hefur umsjón með sjóðnum. Framlög innanlands til ávana- og vímuefnaforvarna voru 81,6 milljónir í fyrra. Árið 2018 var framlagið 96,3 milljónir króna. Skerðingin er um 15 prósent.

„Þetta er mikil skerðing á sama tíma og það er verið að auka aðgengi og auka líkur á aukinni áfengisneyslu. Aukin neysla ætti að kalla á auknar forvarnir,“ segir Árni Einarsson forvarnafulltrúi.

Dúndrandi forræðishyggja

Árni segir að stjórnvöld reyni að láta í veðri vaka að aukið aðgengi hafi enga neikvæða fylgifiska, þótt Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin, WHO, hafi ítrekað reiknað út að aukið aðgengi eykur neyslu. Hann segir að postular sem prediki frelsi noti gjarnan hið neikvæða og gildishlaðna hugtak forræðishyggju til að beina spjótum að.

„En við erum með dúndrandi forræðishyggju úti um allt, tökum bara umferðina, þar fylgjum við reglum sem stýra hegðun okkar,“ segir Árni.

Neysla á áfengi verður að byggja á samfélagssáttmála og upplýstri nálgun að sögn Árna. Ekki megi gefast upp gagnvart markaðsöflunum, enda óumdeilt að skaðsemi áfengis geti orðið mjög mikil. Spurður hvort stríðið sé tapað í ljósi erlendra auglýsinga sem tröllríða internetinu og sjónvarpsefni, telur Árni svo ekki vera en bendir á að í auglýsingum sé ekki bara verið að kynna vörumerki heldur varpa dýrðarljóma á neysluna.

Vill halda víninu innan ÁTVR

Fimm Framsóknarþingmenn, undir forystu Hafdísar Hrannar Hafsteinsdóttur sem situr í velferðarnefnd, standa að frumvarpi um rýmri heimildir til sölu áfengis. Hafdís Hrönn segir að einn megintilgangur frumvarpsins sé að halda sölu á áfengi inni í sérbúðum ÁTVR með því að auka þjónustu en missa ekki söluna í almennar matvörubúðir eins og sumir þingmenn hafa viljað.

„Frumvarpið er innlegg um að áfram verði sérverslun og að hluti áfengisgjaldsins renni til forvarna og lýðheilsu,“ segir Hafdís Hrönn.

Þingkonan segir sorglegt að fé til forvarna hafi rýrnað milli ára og „lítið sé að gerast í þeim efnum“ eins og hún orðar það. „Í greinargerð með frumvarpinu er skýrt að blása verði til aukinna forvarna.“

Árni Einarsson forvarnafulltrúi.
Fréttablaðið/Anton Brink

Þriðja hvert barn drukkið

Ársæll Arnarson, prófessor á menntavísindasviði Háskóla Íslands, faglegur stjórnandi Íslensku æskulýðsrannsóknarinnar, segir ákveðna mótsögn felast í því að drykkja í samfélaginu hafi stóraukist á sama tíma og unglingadrykkja sé mun minna mein en áður. Þó sé drykkja ungmenna að þokast upp á við undanfarið, en varla marktækt.

„Við sitjum eftir með ákveðinn hluta af börnum sem drekka áfengi, upp undir 30 prósent af tíundubekkingum hafa drukkið áfengi samkvæmt nýjustu rannsóknum,“ segir Ársæll.

Hann segir að staðan hafi verið upp á við hjá foreldrum en öndverða sögu sé að segja af íslenskum börnum.

„Við erum að taka mikla sénsa með því að auka aðgengi að áfengi.“

Ársæll Arnarson, prófessor á menntavísindasviði Háskóla Íslands.
Fréttablaðið/Sigtryggur Ari

Unglingar skotmörk

Ársæll segir að unglingadrykkja hafi verið mikil plága á árum áður. Þótt árangur hafi náðst dugi ekki að leggja árar í bát.

„Áfengi er vímuefni sem getur skapað fíkn. Það er góður bissness fyrir áfengisframleiðendur að klófesta sem yngsta kúnna. Unglingar eru endalaus skotmörk áfengisframleiðenda og það er dapurlegt ef við ætlum að fórna þeim mikla árangri sem náðst hefur,“ segir Ársæll.

Svanhildur Hólm Valsdóttir, hjá Viðskiptaráði Íslands, segist vera á þeirri skoðun að afnema eigi ríkiseinokun á sölu áfengis. Hún bendir á að ein helstu rökin fyrir einkasölu ríkisins séu að með henni sé verið að takmarka aðgengi. Á síðustu 30 árum hafi þó fjöldi áfengisverslana ÁTVR fjórfaldast, verslanir séu orðnar um 50 talsins og afgreiðslutími hafi verið lengdur.

„Að því sögðu hefur Viðskiptaráð enga sérstaka skoðun á því í hvers konar verslunum áfengi er selt, svo lengi sem sú sala er í höndum annarra en hins opinbera. Innlendir aðilar standa jafnfætis erlendum og kraftar samkeppni fá að skapa eðlilegt rekstrarumhverfi og aukna hagkvæmni fyrir neytendur,“ segir Svanhildur Hólm.

Svanhildur Hólm Valsdóttir, hjá Viðskiptaráði Íslands.
Fréttablaðið/Anton Brink
Athugasemdir