Birna Dröfn Jónasdóttir
Föstudagur 11. desember 2020
23.00 GMT

Ég var alltaf skrifandi sem krakki og ég las mikið,“ segir Vilborg Davíðsdóttir rithöfundur. Hún stefndi að því frá unga aldri að skrifa bækur og sú tíunda, Undir Yggdrasil, er nýkomin út.

„Mín fyrstu skrif á prenti voru smásaga sem nafna mín, skáldið Vilborg Dagbjartsdóttir, birti á barnasíðu Þjóðviljans þegar ég var 13 ára,“ segir Vilborg. „Hún sendi mér í ritlaun bókina Hobbit eftir J.R.R. Tolkien og í því var mikil hvatning fyrir einrænan krakka. Ég heillaðist alveg af þeirri bók og því að stíga inn í annan heim þar sem hvert ævintýrið rak annað.“

Frá því að hún gaf út sína fyrstu skáldsögu, Við Urðarbrunn árið 1993, hefur Vilborg boðið lesendum sínum að stíga inn í annan heim. Það sama á við um þá nýjustu sem tilnefnd er til Fjöruverðlaunanna, bókmenntaverðlauna kvenna. Undir Yggdrasil gerist um aldamótin 900, á heiðnum tíma, og segir frá harmþrungnum og óskiljanlegum atburðum. Aðalsögupersóna bókarinnar er Þorgerður í Laxárdal sem þráir að verða völva.

Í sögunni snertir Vilborg á ýmsum viðkvæmum málefnum, svo sem misnotkun, barnsmissi og sorg. Hún þekkir sorgina af eigin raun og segir mikilvægt að fjalla um hana sem hluta lífsins. „Mér finnst brýnt að við leysum okkur frá óttanum við að tala um dauðann og að við leyfum sorginni og dauðanum að vera hluta af lífinu,“ segir Vilborg.

Þekkir sorgina af eigin raun

„Í bókinni fjalla ég um yfirnáttúrulega þætti en á þeim tíma sem sagan gerist var yfirnáttúrulegi heimurinn staðreynd. Það voru völvur í samfélaginu sem höfðu vald til þess að fara inn í annan heim og leita upplýsinga og þá, alveg eins og nú, langaði fólk að vita hvað gerist næst, til að geta undirbúið sig,“ segir Vilborg. „En svo er spurningin hvort okkur er fyrir bestu að vita hvað muni gerast eða ekki, og hana þekki ég af eigin raun,“ bætir hún við.

Vilborg missti eiginmann sinn, Björgvin, úr heilakrabbameini árið 2013. Krabbinn greindist í nóvember 2006, í sömu viku og hann lauk MA-prófi í heilsusálfræði og varð 41 árs. „Frá þeim degi vissum við að hann yrði ekki gamall,“ segir hún. „Lífslíkurnar voru tvö til fimm ár, jafnvel þótt tekist hefði að fjarlægja helming æxlisins í skurðaðgerð og geisla það sem eftir var.“

Við tóku fimm ár þar sem sjúkdómurinn lá niðri og Björgvin kom ýmsu í verk. Hann lauk við kennslubók í rafeindavirkjun, kláraði starfsréttindanám í klínískri sálfræði og opnaði stofu í miðri kreppu. „Við vissum að hann myndi veikjast aftur og að tíminn yrði naumur,“ segir hún. Sjálf lauk hún meistaraprófi í þjóðfræði á sama tíma og skrifaði tvær skáldsögur um Auði djúpúðgu.

Vilborg segist oft hafa velt því fyrir sér hvort hún hefði kosið að vera laus við að vita hvað biði þeirra hjóna. „Þegar dauða Björgvins bar að komst ég að því að það er engin leið að undirbúa sig fyrir ástvinamissi,“ segir hún.

Vilborg segist hafa fundið það eftir að Björgvin lést hversu mikið álag hafi fylgt því að vita að hann myndi deyja í blóma lífsins. „Við fengum þó tíma til að tala um það og lærdómurinn er þó sá að ég veit að það er óþarfi að óttast framtíðina. Því að þegar og ef það gerist sem þú kvíðir þá gerist það í núinu sem er einmitt eini staðurinn þar sem hægt er að takast á við það. Þar má setja annan fótinn fram fyrir hinn og taka daginn skref fyrir skref. Glíma við eitt í senn, það sem er fyrir framan mann, og leyfa morgundeginum að eiga sig.“

Snýst ekki um sanngirni

Hún segist telja að þau hefðu lifað lífinu á sama veg og þau gerðu, hvað sem leið vitneskjunni um hvað koma skyldi. Þar hafi skapgerð Björgvins skipt miklu máli. „Hann var bæði æðrulaus og mjög jarðbundinn,“ segir Vilborg og brosið leynir sér ekki þegar hún talar um Björgvin.

„Daginn sem við fengum fréttirnar sitjum við þrumu lostin inni í stofu. Þá segir hann upp úr eins manns hljóði að við séum eiginlega heppin,“ segir Vilborg. „Ég spyr hvernig í ósköpunum hann fái það út. Hann benti þá á að flestir sem fengju svona tíðindi yrðu að snúa lífi sínu á hvolf til þess að koma draumum sínum í verk. Við þyrftum þess ekki því við vorum þá þegar að láta alla okkar drauma rætast. Vorum nýgift, flutt til Edinborgar í framhaldsnám og áttum tveggja ára ástarbarn,“ segir hún.

„Ég sagði honum að mér fyndist þetta nú samt ósanngjarnt og hann spurði hvort það væri sanngjarnara ef einhver annar hefði fengið þetta heilaæxli. Við því átti ég ekkert svar því auðvitað hafa sjúkdómar ekkert með sanngirni að gera. Það er enginn sem útdeilir þeim eftir einhvers konar leikreglum,“ segir Vilborg.

Þegar Björgvin veiktist aftur haustið 2012 gerðist það snögglega. Nýtt heilaæxli óx hratt á öðrum stað, óskurðtækt, hann fékk málstol og önnur einkenni hrönnuðust upp. Fimm mánuðum síðar var hann dáinn.

Vilborg kynntist sorginni vel þegar hún missti manninn sinn, föður sinn, tengdamóður og barnabarn á stuttum tíma. Hún segist hafa lært það þá hversu dýrmæt vináttan sé.
Fréttablaðið/Ernir

Skrítinn tími

Í sömu viku og hann var borinn til grafar greindist pabbi Vilborgar með illvígt krabbamein og fékk þær fréttir að hann ætti ekki langt eftir ólifað. „Þetta var ótrúlega skrítinn tími,“ segir Vilborg, sem syrgði manninn sinn á sama tíma og hún reyndi að vera til staðar fyrir foreldra sína og börn í djúpri sorg.

„Björgvin deyr 9. febrúar 2013, tengdamóðir mín í nóvember sama ár og pabbi sumarið eftir,“ segir Vilborg. Hún segist hafa fundið það vel og greinilega hverjir stóðu henni næst og hversu dýrmæt vináttan sé.

„Ég skil það núna með hjarta, lifur og lungum að vináttan er það dýrmætasta sem maður eignast í lífinu. Því komst ég að í gegnum mína göngu og hef heyrt líka frá öðrum í sömu sporum,“ segir hún en Vilborg tók þátt í stofnun Ljónshjarta, samtaka til stuðnings yngra fólki sem misst hefur maka og börnum þess.

„Mörgum er það ofviða að vera nálægt syrgjendum og það er skiljanlegt vegna þess að það er erfitt að sitja uppi með sorg annarra. Fólk upplifir sig vanmáttugt og það er flestum þungbært,“ segir Vilborg.

„En það sem fólk áttar sig ekki á er að það eitt að vera til staðar og ljá því eyra að annarri manneskju líði illa felur í sér mikla hjálp. Bara það að geta setið og hlustað af samkennd er dýrmætur stuðningur.“

Vilborg segir að þegar áföll dynji á geti það verið syrgjendum ógerlegt að biðja um stuðning. „Frumkvæðið til að taka upp símann og rétta út höndina eftir aðstoð kostar eitthvað sem er horfið manni. Ég fann þetta hjá sjálfri mér og veit að þau eru fleiri sem hafa reynt þetta.“

Ræddu opinskátt um dauðann

Vilborg og faðir hennar ræddu dauðann opinskátt sín á milli mánuðina eftir að hann greindist með krabbamein. „Við vorum lánsöm að hafa hvort annað í því,“ segir hún. „Ég hafði mikla þörf fyrir það, nýbúin að missa Björgvin, og pabbi líka, vitandi að hann ætti skammt ólifað. Við fundum bæði að fólkið í kringum okkur var engan veginn tilbúið til að eiga slíkar samræður, sem von var. Flest viljum við halda sem lengst í þá blekkingu að við og okkar nánustu séum eilíf og fæstum fannst þetta eins óskaplega áhugavert umræðuefni og okkur,“ segir Vilborg og hlær við.

Faðirinn skipulagði eigin jarðarför frá A til Ö og dóttirin veitti honum þann stuðning sem hún gat. „Við töluðum um óttann og ég spurði hann hvort hann væri hræddur við að deyja,“ segir Vilborg.

„Hann sagðist ekki vera hræddur við dauðann sem slíkan, það að kveðja þennan heim, en svolítið við að dauðastundin sjálf yrði erfið, það að skilja við og hvort það yrði kvalafullt,“ bætir hún við.

Vilborg hafði átt svipaðar samræður við mann sinn stuttu áður en hann lést, en hann hafði borið í brjósti sama ótta við dauðastundina sjálfa og það að liggja lengi bjargarvana. „Ég hafði strax fyrsta veturinn eftir greininguna lesið mér til á netinu um dánarferli þeirra sem deyja úr heilakrabba til að skilja hvernig það myndi bera að höndum,“ útskýrir Vilborg.

„Fólk fær yfirleitt lungnabólgu og svefnþörfin eykst stöðugt meira, vökustundirnar styttast. Það er verkjastillt með morfíni og svo hægist smám saman á öllu, viðkomandi fellur í mók, andardrátturinn hægist og svo slokknar á lífinu með síðasta andvarpinu, og í því er sárasjaldan nokkur kvöl,“ segir hún.

„Þetta sagði ég Björgvin og sem betur fer gekk það eftir einmitt þannig. Það var bæði fögur og helg stund sem ég lýsti síðan líka fyrir tengdamömmu þegar ég komst að því að hún kveið því sama og þeir pabbi,“ segir Vilborg. „Þetta gat ég sagt pabba og það létti miklu af honum.“

Eðlilegt að tala um dauðann

Þegar Björgvin veiktist í síðara sinnið hóf hún að skrifa dagbók og tók aftur til við blogg sem hún hafði skrifað á Edinborgarárunum. Henni fannst skrifin hjálpa mikið í ferlinu sem fylgdi bæði veikindunum og dauðanum, úr varð bókin Ástin, drekinn og dauðinn sem kom út 2015.

„Ég hef sagt frá henni víða og finn mikið þakklæti fyrir. Eftir erindi á Grund kom til mín gömul kona, lagði hönd sína á mína og sagði engan hafa talað um dauðann við hana fyrr og var sérstaklega þakklát fyrir að heyra að andlátið væri ekki sársaukafullt,“ segir Vilborg og játar að hún hafi fengið tár í augun við þessi orð.

„Auðvitað hlýtur fólk komið inn á hjúkrunarheimili að hugsa um dauðann. Á það bara sjálfkrafa að öðlast æðruleysi gagnvart honum af því einu að það er aldrað? Þetta á ekki að vera svona,“ segir hún og leggur áherslu á orð sín.

Vilborg Davíðsdóttir gaf nýverið út sína tíundu bók, Undir Yggdrasil. Bókin, sem gerist um aldamótin 900, er söguleg skáldsaga þar sem hún snertir ýmis viðkvæm málefni, svo sem barnsmissi, misnotkun og sorg.
Fréttablaðið/Ernir

999 dagar

Bókin Undir Yggdrasil er tileinkuð bæði minningu dótturdóttur Vilborgar, Viktoríu, sem lést einungis þriggja vikna gömul og vinkonu Vilborgar, Vitu Brauna frá Lettlandi, en þar er sögusviðið, auk Íslands og Skandinavíu.

„Sumargjöfin vorið eftir að pabbi dó var að frétta að dóttir mín ætti von á barni og því fylgdi mikil gleði eftir erfiðan vetur,“ segir Vilborg sem sjálf á þrjú börn, tvær dætur og son. „Svo fæðist hún mikið fyrir tímann litla krílið, eftir 29 vikna meðgöngu, og það gekk allt á móti henni,“ segir hún og sorgin leynir sér ekki.

Viktoría var fyrsta barnabarn Vilborgar sem var á þessari stundu komin í það hlutverk að styðja við dóttur sína og tengdason sem misst höfðu barnið sitt á sama tíma og hún syrgði barnabarnið og hélt utan um hin börnin sín tvö.

„Kvöldið sem ég kom heim af vökudeildinni eftir að Viktoría dó fór ég að hugsa um allt sem hafði gerst frá dauða Björgvins og velti því fyrir mér hversu margir dagar væru liðnir síðan þá.“

Hún ákvað að telja og í ljós kom að þeir voru 999 talsins. „Það kom mér einhvern veginn ekki á óvart vegna þess að ég sé tákn í öllu mögulegu. Þrisvar 333, það er eins rammheilagt og það getur orðið,“ segir Vilborg og bætir við að Björgvin hefði án efa hlegið að henni.

„Hann sagði alltaf að lífið væri tómar tilviljanir en ég sé tákn um allt. Kannski er það bara þörfin fyrir handfestu. En talan þrír birtist víða í mínu lífi, ég er fædd þriðja níunda og allt verður þrisvar í ævintýrunum,“ segir Vilborg og hlær við. „Auk þess er ég fædd á níundu nótt nýs tungls og þjóðtrúin segir að slíkt fólk sigrist á öllu mótlæti. Það má halda sér í það.“

Heiðurs-ome

Spurð um sögu Vitu Brauna segir Vilborg að tengslin hafi komið til þegar yngri dóttir hennar eignaðist nýja vinkonu í Austurbæjarskóla.

„Unda kom hingað frá Lettlandi sjö ára gömul ásamt mömmu sinni, eldri systur og tveimur bræðrum. Þær Sigrún Ugla mín urðu bestu vinkonur 12 ára og hún varð heimagangur hér,“ segir Vilborg.

Haustið 2017 fóru Vilborg og fjölskylda í frí til Krítar og Unda kom með. „Þegar við komum til baka var móðir hennar í miklum húsnæðisvandræðum. Vita vann sem hótelþerna í miðbænum. Ég reyndi hvað ég gat að hjálpa henni að finna íbúð en það var ekkert í boði. Daginn sem hún átti að flytja úr leiguhjallinum sem átti að rífa fyrir hótelbyggingu fékk hún hjartaáfall og lést hálfum öðrum sólarhring síðar,“ segir hún.

„Þetta gerðist án nokkurs fyrirvara. Systkinin áttu engan að hér á landi nema hvert annað. Ég held að það hafi verið einhver guðsnáð sem gerði það að verkum að ég gat komið til hjálpar,“ segir Vilborg og vísar til þess að í aðstæðum sem þessum hafi hún vitað hvað gera þyrfti.

„Ég hafði komið að því að skipuleggja fjórar útfarir árin rétt á undan og var með allt það fólk og stofnanir sem þar koma að í símanum mínum,“ segir Vilborg. Hún segir vinkonuböndin milli dætra þeirra Vitu hafi styrkst enn frekar, þær hafi skilið hvor aðra. „Það er ekki algengt að börn missi foreldra sína svona ung og þeim, eins og fullorðnum, er mikilvægt að finna skilning jafnaldra sinna.“

Frá því að Vita lést hefur Vilborg verið til staðar fyrir börn hennar. „Ég er svona heiðurs-ome,“ segir hún og hlær, en ome merkir amma á lettnesku. „Það er hlýtt á milli okkar og þau eru hluti af okkar lífi. Unda kom svo með okkur þegar ég fór í vettvangsferð til Lettlands 2018 vegna bókarinnar.“

Lotning gagnvart dauðanum

Vilborg segist hafa náð að halda vel í þá hugsun sem Björgvin kenndi henni daginn sem krabbameinið var greint. „Sorgin rífur hjartað upp á gátt og þú öðlast innsýn sem þú hafðir ekki áður,“ segir hún. „Þú skilur betur hvað felst í því að vera manneskja, því allir sem einhvern tímann fá að kynnast ástinni eiga fyrr eða síðar líka eftir að kynnast systur hennar sorginni.“

Hún segist hafa sterkt hugboð um að eitthvað taki við eftir dauðann en fagnar óvissunni sem felst í því að vita ekki hvað það sé. „Dauðinn er síðasta undrið. Vísindin eru búin að útskýra nánast allt annað og það er fátt sem okkur getur fundist undursamlegt lengur,“ segir hún brosandi.

„En það má finna til lotningar gagnvart dauðanum. Um tíma las ég allt mögulegt honum tengt. En svo lagði ég það til hliðar, leyfi undrinu að vera og lifi í deginum í dag, þakklát fyrir svo margt,“ segir Vilborg. „Ekki síst 20 mánaða ömmu­stelpuna mína, hana Sylvíu, sem er hreinasta gleðisprengja.“

Hún segist njóta litlu hlutanna og festi nýlega kaup á bústað í Bláskógabyggð ásamt kærasta sínum þar sem þau njóta náttúrunnar. „Það er ekkert sjálfgefið í þessu lífi og ég finn svo vel að dýrmætið liggur í hversdeginum, og nánd við aðrar manneskjur, því að vera ekki hræddur við að opna hjarta sitt.“

Athugasemdir