Á Kaffivagninum úti á Granda sitja fastakúnnar og njóta þess að horfa út á spegilsléttan hafflötinn á meðan þeir drekka kaffisopann sinn. Útsýnið breytist daglega, stundum er það úfið, stundum grátt en oft er það fegurðin sem grípur þann sem situr og horfir.

Það er kyrrlátt þar til þau fjögur sem blaðamaður fékk til þess að fara yfir atburði ársins eru mætt á Kaffivagninn. Það er viðeigandi enda hefur árið liðið með látum.

Grætur yfir rjúpunum

Eruð þið komin í jólaskap?

Aðalsteinn: Já! Ég er ekkert sérstakt jólabarn en í ár er ég í einhverjum extra góðum jólagír. Strákarnir mínir eru líka mjög spenntir og sú stemming smitast greinilega auðveldlega til mín. Þó að óveðrið hafi náttúrulega haft alls konar vesen og leiðinlegar afleiðingar í för með sér, þá varð allt í einu mjög jólalegt með öllum þessum snjó. Þú veist, það eru björtu hliðarnar á þessu.

Ólína: Ég kemst í jólaskap þegar ég er búin að hamfletta rjúpurnar. Ég enda alltaf grátandi yfir þeim og missi alla matarlyst í tvo daga því mér finnst eins og ég sé að handfjatla myrt ungbörn. Þess vegna þarf ég að gera þetta tímanlega til þess að geta komist í jólaskap.

Kári: Ég skil þig. Þegar ég var unglingur þá vann ég þrjú sumur í laxeldisstöðinni í Kollafirði. Mitt hlutverk var meðal annars að halda fuglum frá tjörnunum.

Ólína: Með loftbyssum?

Kári: Nei, bara með haglabyssu. Ég var sendur út í fjöru til að eyða kríuvarpi. Lagðist á bakið og svo skaut maður bara. Einn daginn var ég að fara niður í fjöru að skjóta, ég var búinn að koma mér upp á lagið með að skjóta svartbak á flugi. Ég gekk niður í fjöru og lagðist niður og skaut svartbak. Gekk svo niður í fjöru til að ná í hann en þegar ég var að ganga upp fjörukambinn þá beit hann mig í hægri kálfann. Ég hef aldrei veitt síðan. Ég get ekki einu sinni veitt fisk. Ég held alltaf með laxinum!

Eruð þið svona miklir dýravinir að þið grátið yfir jólasteikinni?

Þorgerður: Ég ætlaði alltaf að verða dýralæknir. Þangað til ég flutti á stað þar sem það var ekki hægt. Ég vildi verða héraðsdýralæknir á Suðurlandi og eignast sjö börn! Svo voru aðstæður bara þannig að ég fór í lögfræðina og ég sé stundum eftir því og stundum ekki.

Kári: Fyrst maður getur ekki verið að lækna skepnur getur maður að minnsta kosti orðið ein. Eins og lögfræðingar eru flestir!

„Ég kemst í jólaskap þegar ég er búin að hamfletta rjúpurnar.“

Lítur illa út

Árið 2019 – hvað einkenndi það?

Þorgerður: Þetta var skrýtið ár og fullt af risamálum sem komu upp. Okkur hefur ekki farnast vel í því að taka á erfiðum málum. Það er eins og við lærum ekki að tækla málin og læra af þeim. Og auðvitað segi ég að mér finnist ríkisstjórninni ekki hafa tekist vel upp. Þau eru miklir vinir en þau eru ekki að taka á stóru málunum. Ég vil ekki horfa upp á það enn eitt árið að við getum ekki komist áfram og er svo hrædd um að árið líði án þess að við höfum gert nokkuð.

Það er búið að samþykkja heilbrigðisáætlun til ársins 2030 og heilbrigðisráðherra er ánægð með hana. En hún er enn orðin tóm því hún er ekki fjármögnuð. Það er ömurleg staða á Landspítalanum, uppsagnir og brestir í þjónustunni. Við verðum að spyrja okkur að því hvort stjórnmálakerfið okkar sé að virka. Það hefur engin ríkisstjórn haft stærra umboð til umbóta í heilbrigðismálum en núverandi ríkisstjórn.

Kári: Það sem mér finnst standa upp úr á árinu er hversu pólitíkin á Íslandi er slöpp. Mér varð það á um daginn, þegar það var verið að tala um þessar niðurstöður í PISA og það að fimmtán ára unglingar geta illa lesið sér til skilnings, að spyrja: Eru þeir vitlausari en jafnaldrar þeirra í útlöndum?

Og þá veltir maður fyrir sér þeim fullorðnu. Sem kjósa yfir sig sömu stjórnmálamennina ár eftir ár. Sem hundsa vilja þjóðarinnar aftur og aftur. Ekkert af því sem Sjálfstæðisflokkurinn og Bjarni Ben hefur gert hefur komið mér á óvart. Það sem truflar mig er hegðun Vinstri grænna og skeytingarleysi Katrínar Jakobsdóttur. Það lítur út fyrir að henni sé nákvæmlega sama. Þegar henni er bent á þennan skringileika sem á sér stað í íslenskum sjávarútvegi og að það þurfi að skoða þetta. Þá heyrist ekki múkk. Það heyrist ekkert frá hennar flokki. Nú er ég ekki að segja að það sé neitt ljótt á bak við það, en þetta lítur bara illa út.

Aðalsteinn: Ég held að árið hafi verið afhjúpandi. Við áttuðum okkur á alls konar hlutum sem við héldum að væru bara í góðu lagi og eru það líklega ekki. Það gerðist til dæmis í óveðrinu þegar kom í ljós að innviðirnir eru ekki alveg eins og flestir héldu að þeir væru og auðvitað þetta Samherjamál.

Hjá mér persónulega einkenndist árið af mikilli vinnu aðallega. En ég flutti líka, átti fullt af góðum stundum með börnunum mínum og kærustu. Og, kannski það sem mér finnst allra merkilegast, við komumst að því að við ættum von á barni. Sem eru fréttir sem skyggja náttúrulega á allt annað fyrir mér.

Þorgerður: Til hamingju! Það verður einhver að borga lífeyrisskuldbindingarnar.

Íslendingar hlaupa í spik

Ólína: Ég held að við sem þjóð séum að forheimskast og að hrunið hafi gert okkur meiri óleik en við trúum. Þá lækkuðum við þröskuldinn af illri nauðsyn, hættum uppbyggingu og veiktum þar með innviðina en við gleymdum að hækka þröskuldinn aftur. Nú erum við sem þjóð að sökkva í spik, líkamlega og andlega. Við gáfumst upp á mjög mikilvægum verkefnum og höfum ekki hreyfst úr stað varðandi svo margt, til dæmis auðlindanýtinguna. Ætli ég hafi ekki verið ein fyrsta manneskjan til að leggja til að makríllinn yrði settur á markað. Sú umræða skilaði engu. Við endurnýjuðum ekki stjórnarskrána. Það eru vikulegar fréttir af neyðarástandi á bráðamóttöku Landspítalans. Í nýafstöðnu fárviðri brugðust allir okkar helstu samgöngu- og fjarskiptainnviðir á ögurstundu af því við höfum hvorki nennt né tímt að byggja þá upp, hlúa að þeim og viðhalda.

Í menntamálum er staðan þannig að bókmenntaþjóðin er að verða ólæs. Íslendingar voru bláfátæk þjóð þegar þetta samfélag var byggt upp. Kynslóðin á undan okkur og sú á undan henni höfðu ekki úr neinu að moða þegar var verið að reisa hér raforkumannvirki, leggja vegi, koma á velferðarkerfi og byggja upp samfélagið. Við sem nú lifum höfum fengið þetta allt saman í arf og hvað gerum við við þetta? Við vanrækjum það allt. Hlaupum í spik!

Kári: Ég held að við verðum að byrja svolítið snemma á því að reyna að breyta þessu. Með því að hlúa að grunnskólanum. Sem er sá staður þar sem er hægt að jafna leikinn meira en nokkurs staðar. Grunnskólinn er að ég held sá staður þar sem við getum haft mest áhrif á þessa þjóð. Það sem skiptir mestu máli er að hlúa að börnum í íslensku samfélagi.

Ólína: Til þess þurfum við líka að hlúa að heimilum landsins. Við erum með tugþúsundir Íslendinga sem eiga enn erfitt uppdráttar eftir hrunið. Kannski er það að koma fram núna í vangetu barna til að lesa sér til skilnings.

Kári: Fólk hefur farið í gegnum erfiðleika áður. Hrunið var barnaleikur miðað við það erfiða líf sem fólk lifði á árum áður.

Ólína: En þá stóð fólk saman. Ég held að við hrunið hafi liðast í sundur ákveðin festa, að það hafi orðið röskun sem hafði langvarandi áhrif fyrir heimili landsins.

Kári: Það er svo margt sem getur leitt til þess að það er minni samvera. Elektrónísk tæki eru að tvístra fjölskyldunni.

Glöðustu nemendurnir

Þorgerður: Niðurstöðurnar í PISA eru merki um að við verðum að taka betur utan um kennara í grunnskólum. Við veitum hlutfallslega mestu fjármagni í skóla innan ríkja OECD. Mesta gróskan hér á landi er í leikskólunum og við eigum að horfa þangað, þar er verið að gera góða hluti. En í grunnskóla tekur við annar veruleiki og kennarar þurfa að eyða miklum tíma í annað en kennslu. Það vekur líka ugg að jafnrétti til náms hefur dalað. Það sem er jákvætt er að á Íslandi eru glöðustu nemendurnir, miklu glaðari en þeir finnsku sem skora hátt. Við megum ekki gleyma því.

Kári: Við erum fámennust. Kostnaður er hærri hér en á flestum stöðum. Við reiknum ekki inn í þetta kostnað sem fer í að búa til námsefni. Við búum til lítið af því og það er of lélegt. Ef við ætlum á einhvern hátt að hlúa að börnum sem koma úr erfiðum fjölskyldum þá eru tækifæri líka í að bæta frístundir. Það er hægt að búa þeim alls konar umhverfi, fyrir skóla og eftir skóla. Það eru alls konar möguleikar í því að hjálpa fólki að þjálfa sinn haus.

Aðalsteinn: Menntakerfið, ég er yngri en þið og sé þetta ekki eins og þið. Þið gætuð öll verið foreldrar mínir!

Kári: Þú hefur ekki mikinn skilning á líffræði ef þú heldur að við getum öll verið foreldrar þínir!

Aðalsteinn: Jú, Kári minn. Komdu til nútímans, nú er þetta alls konar. Bónusfjölskyldur og svona. En ég er með eitt barn í leikskóla og eitt í grunnskóla, les greinar og fylgist með þinginu. Mér finnst ég vera að upplifa sömu umræðu og ég fylgdist með sem barn við morgunverðarborðið þegar pabbi las Moggann og mamma DV. Við erum alltaf að fara í gegnum það sama, Þorgerður, þegar þú varst menntamálaráðherra, var ekki umræðan um PISA mjög svipuð?

Þorgerður: Jú, í rauninni.

Aðalsteinn: Við erum alltaf að setja meiri peninga í kerfi samfélagsins en þau virðast samt verða verri.

Ólína: Einmitt, því magn er ekki sama og gæði. Það vantar sýn og stefnufestu.

Aðalsteinn: Umræðan er samt alltaf sú sama.

Ólína: Það er rétt, því samfélagið er gegnsýrt af ákvarðanafælni, hugsanaleti og því að tala í hringi. Stjórnmálamenn og aðrir sem eru þátttakendur í opinberri umræðu eða í þeirri stöðu að taka ákvarðandir verða að fara að taka sér tak.

Berum sjálf ábyrgð

Aðalsteinn: Mér finnst það ódýr afsökun að stjórnmálamenn beri alla þessa ábyrgð. Þetta er ríkt í fólki. En hvað með okkur sjálf? Berum við ekki ábyrgð?

Kári: Ég er sekur um þetta sjálfur. Við höfum tilhneigingu til að varpa ábyrgðinni á stjórnmálamenn en horfum ekki í eigin barm.

Í hruninu vorum við til dæmis öll að dansa í kringum gullkálfinn. Við dáðumst að mönnum sem voru að búa til eitthvað úr engu.

Aðalsteinn: Stjórnmálaflokkar, fólk og stefnur spretta ekki úr engu. Heldur úr samfélaginu.

Kári: Það er þess vegna sem flokkar eins og Miðflokkurinn sanka að sér fylgi. Þeirra tal er vísir að nýfasisma og það er stór hluti þjóðarinnar á þeirra skoðun.

Ólína: Á þeirri skoðun?

Kári: Já, að það sé bara í lagi að halda því fram að hlýnun jarðar sé bara bull og vitleysa, að þetta fólk sem er að koma hingað til Íslands sé vont fólk. Það eigi helst að frysta það og senda út í gámum.

Þorgerður: Mesta áskorunin fyrir okkur 2020 er að gera það ekki eins og 2019.

„Við höfum tilhneigingu til að varpa ábyrgðinni á stjórnmálamenn en horfum ekki í eigin barm.“

Að nýta frelsið

Við verðum að fara að vanda okkur. Þegar maður lítur í eigin barm þá er mesta áskorunin að nýta frelsið. Ég hef aldrei verið frjálsari og ég er í stöðu til að ýta, þrýsta og vera rödd. Ég hefði mátt hlusta betur áður. Það sem ég óttast mest er að við lærum ekki af þeirri stöðu sem er komin upp í sjávarútveginum. Nú er kominn grundvöllur til þess að krefjast svara. Ég óttast það þegar ég horfi yfir minn gamla og ágæta flokk að viðbrögðin verði að við megum ekki tala um sjávarútveginn í heild, eins og það sé algjört tabú. Einu viðbrögð Sjálfstæðismanna virðast felast í að ráðast á þá fjölmiðla sem hafa haldið uppi einhverri gagnrýni. Það má alveg gagnrýna RÚV, Stundina og Kjarnann sem eru þeir fjölmiðlar sem hafa dregið vagninn. En þeir stóðu sig. Á meðan ríkisstjórnin virðist ætla að reyna að svæfa öll mál.

Kári: Staðreyndin er sú að RÚV stóð sig mjög vel í Samherjamálinu. Það verður að skoða þetta.

Ólína: Það blasir við að veikleikarnir sem ég og fleiri höfum verið að benda á í skipulagi sjávarútvegsins og núverandi fiskveiðistjórnunarkerfi eru allir að koma fram í þessu Samherjamáli. Á þá veikleika hefur verið bent árum saman. Og það er auðvitað ástæðan fyrir því að formaður Sjálfstæðisflokksins vill alls ekki að við ræðum um sjávarútveginn í tengslum við Samherjamálið. Hann vill skilja þetta að. En Samherji er langstærsta sjávarútvegsfyrirtækið og hefur ráðið mestu um starfsaðferðirnar og kúltúrinn í greininni.

Þorgerður: Ég er ekki að tala um að kollvarpa sjávarútveginum. En þegar fyrirtæki eru orðin svona stór þá óska ég þess að það sé gegnsæi. Það séu heilbrigðar leikreglur, þær eru ekki til staðar. Það þarf þetta auðlindaákvæði í stjórnarskrá, til að það leiki enginn vafi á því að þjóðin eigi þetta.

Ómaklegt og aumkunarvert

Óveðrið um daginn reyndist afhjúpandi? Ólína, þú ert í björgunarsveit er það ekki? Varstu kölluð út?

Ólína: Ég er enn þá á útkallslista með björgunarhundinn minn og var í viðbragðsstöðu að fara og leita að drengnum blessaða sem féll í Núpá. Hann fannst um svipað leyti og til stóð að hundarnir yrðu kallaðir út. Ég er þó ekki hetjan sem leggst á fjúkandi þakplötur eða hangir í reipum í gljúfurbörmum. Ég fer hins vegar í leitarútköllin hvort sem um er að ræða lífleitir eða jafnvel leit að búfé eftir fárviðri því ég er með góðan leitarhund. Annars finnst mér ómakleg þessi umræða sem skapaðist gegn hrossabændum eftir óveðrið.

Þorgerður: Hún var ómakleg, já! Og mér fannst aumkunarvert hvernig ráðherrar komu fram og öttu saman landeigendum og Landvernd. Nákvæmlega sömu flokkar og hafa farið með byggða- og orkumálin í gegnum tíðina. Fólk er reitt yfir því að rafmagnsstaurarnir sem voru frá árinu 1982 hentust bara niður eins og fúnar eldspýtur. Það á ekki að gerast! Þarna hefðu stjórnmálamenn frekar átt að þegja og reyna að þjappa þjóðinni saman. Þetta var virkilega óviðeigandi!

Kári: Ég mótmæli því að þú sért að veitast að staurum bara vegna aldurs þeirra.

Minni efnishyggja, meiri kærleikur

Við töluðum áðan um ábyrgð. Hvað ætlið þið að gera sjálf til að gera árið 2020 farsælt?

Kári: Að draga úr efnishyggju. Mér finnst efnishyggjan hafa verið svo ríkjandi á síðustu tveimur árum. Vandamálið er að þó að mönnum gangi vel í henni þá veitir hún enga hamingju. Við verðum að finna leið til að þykja vænna um hvert annað. Með kærleikann í fyrirrúmi myndum við ekki leyfa samfélaginu að drabbast niður.

Ólína: Ég hef þá kenningu að maður verði að byrja á sjálfum sér ef maður ætlar að bæta heiminn. Það verður að vera sýn og stefna. Það sem ég ætla að gera er að tala alltaf skýrri röddu, vera sjálfri mér samkvæm og vinna með eigin breytni gegn þeirri ákvarðanafælni sem mér finnst einkenna þjóðmálaumræðuna og menningu okkar gegnumsneitt. Það er skylda hvers manns að tala skýrt um það sem skiptir máli. Það þarf að breyta umræðukúltúrnum á Íslandi, þessari lekandi umræðu sem gusast reglulega upp í illmælum. Virkja hana í uppbyggilegan farveg.

Kári: Fólk lærir samskipti á samfélagsmiðlum þar sem það talar saman á óábyrgan og hvassan hátt.

Aðalsteinn: Ég vil meiri kærleika. Í því felst að vera heill. Ekki gefa órökstuddum skoðunum of mikið vægi í þínu persónulega lífi. Ég get aðeins reynt að bæta sjálfan mig og hafa góð áhrif á mína nánustu.

Þorgerður: Skoðanaleysi getur af sér afskiptaleysi og það er ógn við lýðræðið. Órökstuddar skoðanir mega ekki fá að lifa vegna þess að það nennir enginn að taka slaginn. Það er það sem ég óttast og ætla að taka slaginn í. Við verðum að þora að takast á við kerfisbreytingar, jafnvel þótt það þýði að við verðum að ganga í gegnum svipugöng. Ég ætla líka að taka persónulega slagi varðandi síma- og samfélagsmiðlanotkun.

Aðalsteinn, Þorgerður Katrín, Kári og Ólína eru sammála um að árið 2019 hafi verið ár endurtekninga og að það sé kominn tími til að rífa samfélagið upp úr hjólförunum.

Kjarkur, dugur og sigrar

Hver er maður ársins að ykkar mati?

Aðalsteinn: Það er eiginlega ekki hægt annað en að útnefna Jóhannes Stefánsson uppljóstrara. Og alla aðra uppljóstrara í rauninni líka. En það að Jóhannes hafi stigið fram og ljóstrað upp um Samherjaskjölin er eiginlega einstakt. Á heimsvísu. Það hefur aldrei áður verið uppljóstrari í þessum geira, sjávarútveginum, sem er samt ein af þessum stóru greinum bara í heiminum. Það er ömurlegt djobb að vera uppljóstrari. Til að geta ljóstrað upp um eitthvað þarf maður oftar en ekki að gangast við að hafa verið þátttakandi í einhverju vafasömu, og svo hafa þeir sem flett er ofan af yfirleitt mjög ríkra hagsmuna að gæta og eru tilbúnir að ganga mjög langt í að verja sig.

Ólína: Menn ársins að mínu mati eru hann Aðalsteinn, Helgi Seljan og Jóhannes Stefánsson. Það þarf kjark í það sem þeir gerðu.

Kári: Víkingur Heiðar er að mínu mati maður ársins fyrir stórkostlega sigra í tónlistarlífinu hér heima og erlendis.

Þorgerður: Björgunarsveitirnar eru menn og konur ársins.