Runninn er upp tími sumarfría. Unglingar þurfa nú að finna sér eitthvað annað við tímann að gera en að sitja á skólabekk. Sumarið er tími ævintýra, tilrauna og áhyggjuleysis. Þetta er tíminn þegar margir unglingar prófa fyrst að drekka og jafnvel fíkniefni.

Sumarið er rólegur tími hjá Foreldrahúsi, samtök sem hafa sinnt forvörnum og aðstoðað foreldra unglinga í neyslu síðastliðna þrjá áratugi. „Þau koma í ágúst, þá byrjar ballið. Það verður allt brjálað að gera hjá okkur eftir verslunarmannahelgi,“ segir Elísabet Lorange listmeðferðarfræðingur.

Berglind Gunnarsdóttir, framkvæmdastjóri Foreldrahúss, segir það algengt mynstur að foreldrar komist ekki að vímuefnaneyslu unglinga fyrr en skólinn byrjar aftur. „Þegar skólinn byrjar þá sýna krakkarnir minni áhuga, það er erfitt að vekja þau. Það eru komnir nýir félagar. Þau vilja hætta í íþróttum eða áhugamálum og þau skrópa í skólanum. Síðan finnst efni. Þetta er takturinn.“

Um haustið getur þá komið í ljós að barnið hefur verið í neyslu allt sumarið. „Foreldrar taka fyrst eftir breyttri hegðun, en tengja það ekki við neyslu. Svo átta þau sig oft á þessu eftir að það finnst efni, eða ef það gerist eitthvað,“ segir Berglind. Oft getur það verið að lögreglan hefur afskipti af unglingnum, einnig eru dæmi um að neysla hafi komið í ljós eftir að unglingur hefur farið í geðrof.

„Sumarið er yfirleitt tíminn sem þau byrja,“ segir Elísabet. „Við viljum geta gripið inn í um leið, helst áður, á veturna erum við oft að fá inn mál sem hafa grasserað í marga mánuði.“

Ástæðurnar fyrir því eru margvíslegar. „Það eru allir svo slakir á sumrin. Það er lengri útivistartími og foreldrar í vinnu vita kannski ekki alltaf hvað unglingarnir eru að gera á daginn,“ segir Berglind. „Svo má ekki gleyma útihátíðunum. Secret Solstice, 17. júní, Menningarnótt að ógleymdri verslunarmannahelginni.“

Hætta að koma heim í mat

Að beiðni Fréttablaðsins tóku þær Berglind og Elísabet saman nokkur atriði sem benda til þess að barn gæti verið að feta hættulegar brautir. Þessi atriði byggja á áratugalangri reynslu, þau eru ekki algild þar sem leiðin út í neyslu er ávallt persónubundin.

Eitt fyrsta merkið er þegar barn hættir að koma heim á matmálstíma. „Það á að vera regla á heimilinu að allir borði saman á kvöldin. Það er mikilvægur hluti af eftirlitinu,“ segir Berglind. „Það eru hins vegar dæmi um að unglingar byrji snemma á morgnana að reykja gras og eru þá orðin sæmileg þegar þau mæta í kvöldmatinn.“

Það koma til sögunnar ný nöfn sem eru þá hluti af nýjum vinahópi. „Unglingurinn sækir frekar út á við og reynir að koma sér undan því að vera með fjölskyldunni. Foreldrar treysta unglingnum sínum, og þá er þeim leyft að sleppa, til dæmis að fara með í ferðalög,“ segir Berglind. „Oft sækjast unglingar eftir því að vera í eftirlitsleysi heima, það er þá glugginn í að gera eitthvað. Foreldrar skynja oft að það er eitthvað í gangi en átta sig ekki á hversu alvarlegt það er. Stundum eru einkennin kölluð unglingaveiki, en „unglingaveikin“ er frekar aukin viðkvæmni. Þetta er mun ýktara þegar neysla er í spilinu.“

Fikti og neyslu fylgir oft áhugaleysi ásamt hirðuleysi. „Foreldrar líta oft á þetta sem eðlilegan hluta af unglingsárunum. En þá er gott að ræða hvers vegna, til dæmis hvort eitthvað hafi komið upp á í íþróttafélaginu. Einnig að spyrja hvar barnið hafi verið yfir daginn.“ Segir Berglind það algengt að unglingar hópist saman í neyslu. „Yfirleitt hópast þau saman yfir daginn, kannski í heimahúsi eða á stöðum eins og Stjörnutorgi í Kringlunni. Fara svo í strætó eitthvað annað til að verða sér úti um efni eða landa. Við köllum þetta „lausagang unglinga“. Samvera og samræður með unglingnum skipta miklu máli.

Áfengisneysla og reykingar meðal unglinga hafa dregist verulega saman síðustu ár. Samkvæmt tölum Rannsóknar og greiningar frá því í fyrra hafa 8 prósent barna í 10. bekk á höfuðborgarsvæðinu prófað að reykja marijúana og tvö prósent amfetamín. Talsverð aukning hefur orðið á notkun tóbaks í vör að ógleymdum rafrettum. Um er að ræða börn allt niður í 12 ára. „Stundum byrja þau snemma. Geta ekki beðið eftir því að verða fullorðin. Stundum prófa þau ekkert fyrr en þau eru komin upp í menntaskóla,“ segir Berglind.

Neyslan er ekki einskorðuð við stétt, hverfi eða persónuleika barna. „Langt í frá. Þetta eru börn frá venjulegum heimilum. Reyndar eru fæstir sem leita til okkar í einhverjum félagslegum vanda. Þetta eru oftast vel upp alin börn með vel menntaða foreldra,“ segir Berglind. „Það sem börnin eiga flest sameiginlegt er tengslarof í einhverri mynd.“

Algengt mynstur er að foreldrum hefur láðst að halda vel utan um barnið þegar það er á aldrinum 10 til 12 ára. „Þau eru svo sjálfbjarga. Þau eru yndisleg, góð og hlýðin. Þá eiga foreldrar það til að slaka á,“ segir Berglind. Þegar kemur á unglingsaldurinn þá er hættan sú að barnið tekur lítið mark á kröfum um að taka þátt í heimilislífi eða segja hvað það var að gera. „Þá kemur þetta í bakið á foreldrum. Við heyrum svo oft frá foreldrum barna í vanda að þau hafi alltaf verið svo góð. Þá þýðir það gjarnan lítil afskipti. Slakinn var bara of mikill.“

Elísabet segir að tengslaleysi skapist oft vegna þess að það var of mikið að gera. „Forgangsröðunin er oft kolvitlaus. Vinnan, jafnvel golfið, fram yfir barnið. Fólk fattar þetta samt oftast þegar það segir þetta upphátt.“

Merkin alltaf til staðar

Það er allur gangur á því hvernig foreldrar uppgötva að börnin þeirra séu í neyslu. „Merkin eru alltaf til staðar, en foreldrarnir átta sig iðulega ekki á þeim fyrr en eftir á,“ segir Berglind. „Oftast er mikið búið að ganga á, flest eitthvað sem foreldrið veit ekkert af, áður en þetta kemur upp á yfirborðið. Flestir foreldrar sem koma til okkar eru í áfalli, þeir sem eru búnir að finna efni og eru að átta sig á hvað er búið að vera í gangi.“

Þær fá ýmisleg svör þegar þær spyrja unglinga hvað drífur þá áfram í neyslu. „Það sem við sjáum sameiginlegt er tengslarof í einhverri mynd,“ segir Berglind. „Þau hafa tapað tengslum við foreldra, vini, hafa flutt milli hverfa eða skóla. Það hefur eitthvað komið upp, eitthvað rof sem fær þau til að leita annað. Og hvert leita þau? Þau leita til annarra í sömu sporum. Þetta er oft óyrt tenging, þau bara finna það.“

Ferlið, líkt og hegðun unglinga, hefur lítið breyst á síðustu áratugum. Nú er hins vegar spilar netið inn í. Auðveldar það bæði að mynda tengingar við aðra, en einnig hefur það gert unglingum auðveldara fyrir að nálgast fíkniefni. „Ein stelpa sagði mér að hún fyndi fyrir svo mikilli vellíðan í neyslu. Hún fann fyrir minni kvíða og fannst hún geta betur tekist á við lífið. Þetta er bleika skýið,“ segir Elísabet. „Síðan þegar þetta hefur snúist upp í andhverfu sína er svo erfitt að segja skilið við þetta. Líkaminn er orðinn háður efnunum og þau vilja ekki sleppa nýju vinunum.“

Þó að útlitið sé svart er alltaf hægt að koma einstakling úr vanda. Starfsmenn Foreldrahúss, líkt og annarra samtaka, hafa komið ótal börnum úr vanda. Elísabet segir að reynslan sýni að best sé að mynda tengsl til að fylla upp í það tengslarof sem varð og leyfa barninu sjálfu að átta sig á hvað sé best í stöðunni.

„Ef þeim er bannað að hitta nýju vinina er hætta á að barnið láti sig hverfa. Það er betra að bjóða þeim einfaldlega í mat,“ segir Elísabet. „Svo er alltaf best að ræða málið í þaula. Það á bæði við um neyslu en líka hegðunarvandamál. Það má alveg fara í heimspekilegar rökræður um hvað þau segja og gera á Instagram.“